ปัญจมัจฉริยสูตร

ปัญจมัจฉริยสูตร หรือพระสูตรว่าด้วยความตระหนี่ 5 ประการ เป็นคำสอนที่พระพุทธองค์ทรงจำแนกอกุศลธรรมที่ขัดขวางความเจริญก้าวหน้าทางจิตใจ ซึ่งความตระหนี่ (มัจฉริยะ) ถือเป็นเครื่องเศร้าหมองที่ทำให้บุคคลยึดติดในสิ่งต่างๆ และปิดกั้นโอกาสในการสร้างบุญบารมีหรือการแบ่งปันความรู้ให้แก่ผู้อื่น

ความตระหนี่ 5 ประการที่ระบุไว้ในพระสูตรนี้ ได้แก่:

• ความตระหนี่ที่อยู่อาศัย: การหวงแหนสถานที่พักพิง ไม่เอื้อเฟื้อให้ผู้อื่นได้ใช้ประโยชน์
• ความตระหนี่ตระกูล: การหวงแหนความนิยมชมชอบหรือความผูกพันในหมู่คณะหรือครอบครัวของตน
• ความตระหนี่ลาภ: การหวงแหนทรัพย์สินสิ่งของ ไม่ยอมแบ่งปันหรือเสียสละเพื่อประโยชน์สาธารณะ
• ความตระหนี่วรรณะ: การหวงแหนคำสรรเสริญเยินยอ หรือต้องการให้ตนเองเป็นผู้ได้รับคำชมแต่เพียงผู้เดียว
• ความตระหนี่ธรรม: การหวงแหนความรู้หรือหลักธรรมคำสอน ไม่ยอมถ่ายทอดหรือชี้แนะให้ผู้อื่นเกิดปัญญา

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นว่า ความตระหนี่ทั้ง 5 ประการล้วนเป็นสิ่งที่ไม่น่ายกย่อง แต่ในบรรดาความตระหนี่ทั้งหมดนั้น ความตระหนี่ธรรม ถือเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจและเลวทรามที่สุด เพราะเป็นการปิดกั้นการเข้าถึงปัญญาและการหลุดพ้นของผู้อื่น การที่บุคคลผู้มีธรรมะไว้ในครอบครองเพียงผู้เดียวโดยไม่แบ่งปัน ย่อมเป็นการตัดโอกาสที่จะทำให้ผู้อื่นได้รู้แจ้งเห็นจริงตามความเป็นจริง ซึ่งขัดต่อหลักการของพุทธศาสนาที่เน้นการเกื้อกูลและส่งเสริมให้ผู้อื่นเจริญรุ่งเรืองไปพร้อมกัน ดังนั้น การละวางความตระหนี่ทุกรูปแบบ โดยเฉพาะการเป็นผู้มีใจกว้างในการแบ่งปันความรู้และธรรมะ จึงเป็นแนวทางสำคัญในการขัดเกลาจิตใจให้หลุดพ้นจากความเห็นแก่ตัวอย่างแท้จริง