เขมสูตร

เขมสูตร (อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต) เป็นพระสูตรที่ถ่ายทอดบทสนทนาสำคัญระหว่างพระพุทธเจ้ากับพระเถระสองรูป คือ พระเขมะและพระสุมนะ เกี่ยวกับสภาวะจิตของพระอรหันต์ ผู้สิ้นกิเลสและบรรลุที่สุดแห่งพรหมจรรย์แล้ว โดยประเด็นหลักคือการละวางมานะ (ความถือตัว) และการยึดติดในตัวตนอย่างสิ้นเชิง

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้แบ่งออกเป็นสองมุมมองที่เสริมกันเกี่ยวกับสภาวะจิตของพระอริยบุคคล ดังนี้:

• มุมมองของพระเขมะ: พระเถระกล่าวว่าพระอรหันต์ย่อมไม่คิดเปรียบเทียบตนกับผู้อื่นว่า "เราดีกว่าเขา เสมอเขา หรือเลวกว่าเขา" เนื่องจากความถือตัวว่าเป็น "ตัวตน" ได้ดับไปแล้ว
• มุมมองของพระสุมนะ: พระเถระเสริมว่าพระอรหันต์ย่อมไม่คิดแม้กระทั่งว่า "ไม่มีใครดีกว่าเรา เสมอเรา หรือเลวกว่าเรา" ซึ่งเป็นการชี้ให้เห็นว่าพระอรหันต์ไม่ได้นิยามตนเองผ่านการเปรียบเทียบในลักษณะใดๆ ทั้งสิ้น

พระพุทธเจ้าทรงรับรองคำกล่าวของพระเถระทั้งสองรูป โดยทรงสรุปว่านี่คือวิถีแห่งสัตบุรุษในการพยากรณ์อรหัตตผล คือเป็นการกล่าวถึงสภาวะธรรมที่เป็นเป้าหมายสูงสุด โดยปราศจากการนำ "ตัวตน" เข้าไปเกี่ยวข้อง พระอรหันต์เป็นผู้ที่อยู่เหนือการจัดลำดับชั้นทางความคิด ไม่มีการกำหนดสถานะตนเองว่าเป็นใคร หรืออยู่ในระดับใดเมื่อเทียบกับผู้อื่น

พระพุทธองค์ทรงตักเตือนเหล่าภิกษุว่า การประกาศการบรรลุธรรมนั้นเป็นเรื่องจริงจังและบริสุทธิ์ ไม่ใช่เรื่องล้อเล่น ผู้ที่อวดอ้างโดยปราศจากคุณธรรมจริงย่อมได้รับความเดือดร้อนในภายหลัง ส่วนผู้ที่เป็นพระอรหันต์โดยแท้จริงนั้น ย่อมเป็นผู้ที่จบกิจในพรหมจรรย์ สิ้นการเกิด และหลุดพ้นจากเครื่องร้อยรัดทั้งปวงโดยสมบูรณ์