รัตติทิวสสูตร

รัตติทิวสสูตร (สูตรว่าด้วยกลางคืนและกลางวัน) ปรากฏอยู่ในอังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต ทรงแสดงหลักธรรมที่เป็นเหตุแห่งความเสื่อมและความเจริญในกุศลธรรมของภิกษุ โดยเปรียบเทียบว่าไม่ว่าจะเป็นกลางวันหรือกลางคืน หากภิกษุประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ย่อมหวังความเจริญหรือความเสื่อมได้ตามลำดับ ดังนี้:

พระพุทธองค์ทรงตรัสถึง ธรรมที่เป็นเหตุแห่งความเสื่อม (ความเสื่อมจากกุศลธรรม) สำหรับภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม 6 ประการ ได้แก่:

• มเหจฉา: มีความมักมาก
• วิฆาตวา: มีความคับแค้นใจ
• อสัณตุฏฐิ: ไม่สันโดษด้วยปัจจัย 4 (จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานเภสัช)
• อัสสัทธะ: ไม่มีความเชื่อมั่นในกุศล
• ทุศีล: ไม่มีความสำรวมในศีล
• โกสัชชะ: มีความเกียจคร้าน หลงลืมสติ และมีปัญญาทราม

ในทางตรงกันข้าม พระองค์ทรงตรัสถึง ธรรมที่เป็นเหตุแห่งความเจริญ (ความงอกงามในกุศลธรรม) สำหรับภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม 6 ประการในทางตรงกันข้าม ดังนี้:

• อัปปิจฉตา: มีความมักน้อย
• อวิฆาตวา: ไม่มีความคับแค้นใจ
• สันตุฏฐิ: มีความสันโดษในปัจจัย 4 ตามมีตามได้
• สัทธา: มีความเชื่อมั่นที่ถูกต้อง
• ศีล: มีความประพฤติดีงาม
• วิริยะ สติ ปัญญา: มีความเพียรที่ปรารภอยู่เสมอ มีสติระลึกได้ และมีปัญญาหยั่งรู้

บทสรุปสำคัญ: พระสูตรนี้สอนให้ภิกษุและพุทธศาสนิกชนหมั่นตรวจสอบตนเองอยู่เสมอว่ากำลังดำเนินไปในทางเสื่อมหรือทางเจริญ โดยการลดละความมักมาก ความเกียจคร้าน และความขาดสติ แล้วหันมาฝึกฝนตนเองให้เป็นผู้มักน้อย สันโดษ มีศีล มีความเพียร และมีปัญญา ซึ่งถือเป็นรากฐานสำคัญในการพัฒนาจิตใจให้ก้าวหน้าในธรรมอย่างยั่งยืน ไม่ว่าเวลาจะผ่านไปนานเพียงใดก็ตาม