จปลายมานสูตร

พระสูตรนี้กล่าวถึงเหตุการณ์ที่พระพุทธองค์ทรงเสด็จไปโปรด พระมหาโมคคัลลานะ ขณะที่ท่านกำลังนั่งสมาธิแล้วเกิดอาการง่วงเหงาหาวนอน พระพุทธองค์จึงทรงประทานวิธีแก้ความง่วง (ถีนมิทธะ) ตามลำดับขั้นตอน ตั้งแต่วิธีการทางความคิดไปจนถึงการเปลี่ยนอิริยาบถ ดังนี้:

• การเปลี่ยนอุบายในใจ: ไม่ใส่ใจนิมิตที่ทำให้ง่วง, ตรึกตรองธรรมที่เคยเรียนมา, สวดสาธยายธรรมที่จำได้
• การใช้ร่างกายกระตุ้น: ดึงใบหู, นวดแขนขา, ล้างหน้าด้วยน้ำ, แหงนดูดวงดาว
• การปรับสภาวะจิต: ทำความสำคัญในแสงสว่าง (อาโลกสัญญา), เดินจงกรมด้วยสติ
• การพักผ่อนอย่างมีสติ: นอนตะแคงขวาแบบสีหไสยาอย่างมีสติสัมปชัญญะและกำหนดเวลาตื่น

นอกเหนือจากวิธีแก้ความง่วง พระพุทธองค์ยังทรงสอนเรื่องการสำรวมตนและการเลือกสถานที่จำพรรษา โดยเน้นว่าภิกษุไม่ควรเข้าหาตระกูลด้วยใจที่ฟูหรืออวดดี เพราะจะนำไปสู่ความกังวลและความไม่สงบของจิต และไม่ควรพูดคุยถกเถียงกันจนทำให้จิตฟุ้งซ่าน พร้อมทั้งทรงสรรเสริญการปลีกตัวไปยังสถานที่สงบห่างไกลจากความวุ่นวาย เพื่อให้จิตตั้งมั่นอยู่ในสมาธิได้ง่ายขึ้น

ในตอนท้าย พระมหาโมคคัลลานะได้ทูลถามถึงนิยามของพระอรหันต์ผู้หลุดพ้น พระพุทธองค์ทรงสรุปสั้นๆ ว่า คือภิกษุที่ได้ฟังธรรมว่า "ธรรมทั้งปวงไม่ควรยึดมั่นถือมั่น" เมื่อรู้แจ้งธรรมทั้งปวงแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง ความคลายกำหนัด ความดับ และความสลัดคืนในเวทนาทั้งปวง เมื่อไม่ยึดมั่นจึงไม่สะดุ้งหวาดกลัว และเข้าถึงความหลุดพ้นสิ้นเชิง คือ "สิ้นชาติ สิ้นพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่ต้องทำกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป"