ภาวนาสูตร

พระสูตรนี้เน้นย้ำถึงความสำคัญของ “การอบรมภาวนา” (การพัฒนาจิต) ว่าเป็นหัวใจสำคัญที่จะนำไปสู่ความหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง โดยเปรียบเทียบว่าหากผู้ปฏิบัติไม่ลงมือพัฒนาจิตตามหลักธรรมอย่างจริงจัง แม้จะปรารถนาให้จิตหลุดพ้นจากอาสวะกิเลสด้วยการไม่ยึดมั่นถือมั่นเพียงใด จิตนั้นย่อมไม่หลุดพ้น เปรียบเสมือนแม่ไก่ที่ไม่ได้กกไข่ แม้จะปรารถนาให้ลูกไก่ฟักตัวออกมา ก็ไม่อาจสำเร็จได้เพราะขาดการบ่มเพาะที่เหมาะสม

ในทางตรงกันข้าม หากผู้ปฏิบัติมุ่งมั่นบำเพ็ญเพียร พัฒนาตนตาม “โพธิปักขิยธรรม” อย่างต่อเนื่อง จิตย่อมหลุดพ้นจากกิเลสได้เองโดยไม่ต้องตั้งความปรารถนา เปรียบเสมือนแม่ไก่ที่กกไข่อย่างดี ลูกไก่ย่อมฟักตัวออกมาได้เองตามธรรมชาติ โดยหมวดธรรมที่ต้องพัฒนา ได้แก่:

• สติปัฏฐาน 4 (การตั้งสติกำหนดรู้)
• สัมมัปปธาน 4 (ความเพียรชอบ)
• อิทธิบาท 4 (ทางแห่งความสำเร็จ)
• อินทรีย์ 5 (ธรรมที่เป็นใหญ่)
• พละ 5 (ธรรมที่เป็นกำลัง)
• โพชฌงค์ 7 (องค์แห่งการตรัสรู้)
• มรรคมีองค์ 8 (ทางดำเนินไปสู่ความดับทุกข์)

พระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบความก้าวหน้าในการปฏิบัติไว้ 2 ประการ คือ 1) การลดลงของกิเลสเป็นสิ่งที่ไม่อาจเห็นได้ชัดเจนในแต่ละวันเหมือนรอยนิ้วมือบนด้ามขวานที่ค่อยๆ สึกกร่อนไปตามกาลเวลา แต่ผู้ปฏิบัติจะรู้ได้เองว่ากิเลสลดน้อยลงเพียงใด และ 2) เปรียบเหมือนเชือกที่ใช้มัดเรือเดินสมุทรซึ่งแช่น้ำมานาน เมื่อถูกแดดถูกลมจนเสื่อมสภาพ ย่อมผุพังไปโดยง่ายเมื่อได้รับน้ำฝน ในทำนองเดียวกัน เมื่อจิตได้รับการพัฒนาอย่างเต็มที่แล้ว สังโยชน์ (กิเลสเครื่องผูกมัด) ย่อมเสื่อมคลายและหลุดพ้นไปได้โดยง่ายด้วยการอบรมบ่มเพาะจิตใจนั่นเอง