นิพพานสุขสูตร

นิพพานสุขสูตร เป็นพระสูตรที่พระสารีบุตรเถระแสดงธรรมเพื่อไขข้อข้องใจแก่พระอุทายีเกี่ยวกับประเด็นที่ว่า "นิพพานเป็นสุข ทั้งที่ปราศจากการเสวยเวทนา" ได้อย่างไร โดยพระสารีบุตรได้ชี้ให้เห็นว่า ความสุขในระดับโลกียะหรือแม้แต่ในสมาธิขั้นสูงต่างๆ ยังมีความละเอียดอ่อนที่แฝงด้วย "ความกระวนกระวาย" (อาพาธ) อยู่เสมอ หากยังมีความปรุงแต่งทางจิตหลงเหลืออยู่

หลักการสำคัญของพระสูตรนี้คือการเปรียบเทียบสภาวะจิตในระดับต่างๆ เพื่อแสดงให้เห็นว่าสิ่งที่ยังมีการปรุงแต่ง (สังขาร) นั้น ล้วนถือเป็น "อาพาธ" หรือความไม่สบายกายไม่สบายใจในระดับที่ละเอียดประณีต ซึ่งต่างจากนิพพานที่ไม่มีการปรุงแต่งเหล่านั้น:

• กามสุข: ความสุขที่เกิดจากกามคุณ 5 เป็นความสุขที่มีความกระวนกระวายจากสัญญาและมนสิการที่อิงกับกาม
• ปฐมฌาน - จตุตถฌาน: แม้จะพ้นจากกามแล้ว แต่ก็ยังมี "อาพาธ" ที่เกิดจากความนึกคิด (วิตกวิจาร) ปีติ และอุเบกขา หากยังมีสัญญาและมนสิการที่เกี่ยวข้องกับสภาวะนั้นๆ อยู่
• อรูปฌาน (อากาสานัญจายตนะ - เนวสัญญานาสัญญายตนะ): แม้จะละรูปสัญญาไปสู่สภาวะที่ละเอียดขึ้น แต่ตราบใดที่ยังมีการจำแนกสภาวะเหล่านั้นอยู่ ก็ยังถือว่าเป็นความกระวนกระวายหรืออาพาธในระดับหนึ่ง

บทสรุปของพระธรรมเทศนานี้คือ สัญญาเวทยิตนิโรธ (สมาบัติที่ดับสัญญาและเวทนา) เป็นสภาวะที่ไม่มีการปรุงแต่งหรือการเสวยเวทนาในแบบที่โลกรับรู้ การที่พระสารีบุตรกล่าวว่านิพพานเป็นสุขนั้น จึงหมายถึงความสุขที่เกิดจาก "ความสงบระงับจากสังขารทั้งปวง" ซึ่งพระอริยบุคคลผู้มีอาสวะสิ้นไปแล้วย่อมประจักษ์ชัดว่า การที่ไม่มีเวทนาปรุงแต่งใดๆ มาแทรกแซงได้เลยนั้น คือความสุขที่สูงสุดและแท้จริง เพราะไม่มี "อาพาธ" หรือความทุกข์ใดๆ หลงเหลืออยู่อีกเลย