ฌานสูตร

ฌานสูตร (อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต) เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงถึงวิธีการใช้ ฌานสมาบัติ ทั้ง 9 ประการ ได้แก่ รูปฌาน 4, อรูปฌาน 4 และสัญญาเวทยิตนิโรธ เป็นฐานในการเจริญวิปัสสนาเพื่อบรรลุถึงการสิ้นไปแห่งอาสวกิเลส โดยพระองค์เปรียบเทียบการฝึกฝนจิตใจนี้กับการฝึกยิงธนูของผู้เชี่ยวชาญ ที่หมั่นฝึกซ้อมจนสามารถยิงได้ไกล แม่นยำ และมีอานุภาพทำลายล้างสูง

หลักการสำคัญในพระสูตรคือ เมื่อภิกษุเข้าสู่ฌานสมาบัติแล้ว ให้พิจารณาธรรมที่เกิดขึ้นในฌานนั้น ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ โดยน้อมจิตพิจารณาตามความเป็นจริงในลักษณะดังนี้:

• มองเห็นว่าเป็นของไม่เที่ยง (อนิจจัง) เป็นทุกข์ (ทุกขัง)
• มองเห็นเป็นดั่งโรค, หัวฝี, ลูกศร, ความคับแค้น, อาพาธ, ของผู้อื่น, ความสลายไป, ความว่างเปล่า และไม่ใช่ตัวตน (อนัตตา)

เมื่อภิกษุเห็นดังนี้แล้ว ย่อมคลายความกำหนัดในธรรมเหล่านั้น แล้วน้อมจิตไปสู่ อมตธาตุ คือ นิพพาน อันเป็นความสงบระงับแห่งสังขารทั้งปวง การสลัดคืนซึ่งอุปธิทั้งปวง ความสิ้นไปแห่งตัณหา ความคลายความกำหนัด และความดับทุกข์

ผลจากการปฏิบัติมี 2 ระดับ:

• ระดับสูงสุด: บรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวกิเลส (เป็นพระอรหันต์)
• ระดับรอง: หากยังไม่บรรลุเป็นพระอรหันต์ ด้วยอำนาจแห่งธรรมราคะและธรรมนันทิ จะละสังโยชน์เบื้องต่ำ 5 ประการได้ และกลายเป็นอนาคามี ผู้จะปรินิพพานในภพนั้น ไม่ต้องกลับมาสู่โลกนี้อีก

พระสูตรนี้ยังสรุปว่า ธรรมะทั้งหลายที่เกี่ยวเนื่องด้วยสัญญา (รูปฌานและอรูปฌาน) ย่อมเป็นวิสัยที่จะใช้ปัญญาหยั่งรู้ได้ แต่สำหรับ เนวสัญญานาสัญญายตนะ และ สัญญาเวทยิตนิโรธ นั้น ทรงย้ำว่าเป็นสมาบัติที่ละเอียดประณีต ซึ่งผู้ปฏิบัติควรมีความเชี่ยวชาญทั้งในการเข้าและการออกจากสมาบัติเหล่านั้นอย่างแท้จริง