อานันทสูตร

อานันทสูตร (AN 9.37) เป็นพระสูตรที่พระอานนท์เถระแสดงธรรมแก่เหล่าภิกษุ ณ โฆสิตาราม เมืองโกสัมพี โดยสรรเสริญพระพุทธเจ้าว่าทรงค้นพบหนทางอันเป็นอิสระท่ามกลางความจำกัด เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อการก้าวล่วงความโศกเศร้า และเพื่อการบรรลุถึงพระนิพพาน ซึ่งเป็นภาวะที่จิตสามารถอยู่เหนือการรับรู้ผ่านอายตนะภายใน (ตา หู จมูก ลิ้น กาย) แม้อายตนะเหล่านั้นจะยังคงอยู่และมีรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัสปรากฏอยู่ก็ตาม

ประเด็นสำคัญของพระสูตรนี้เน้นย้ำถึงการทำสมาธิขั้นสูง (อรูปฌาน) ซึ่งพระอานนท์อธิบายแก่พระอุทายีว่า การที่ผู้ปฏิบัติไม่รับรู้ผ่านอายตนะเหล่านั้น ไม่ได้หมายความว่าไม่มีความรับรู้ (percipient) แต่เป็นการเข้าถึงสภาวะจิตที่ละเอียดประณีตยิ่งขึ้น ดังนี้:

• อากาสานัญจายตนะ: การกำหนดหมายถึงอากาศไม่มีที่สุด
• วิญญาณัญจายตนะ: การกำหนดหมายถึงวิญญาณไม่มีที่สุด
• อากิญจัญญายตนะ: การกำหนดหมายถึงภาวะที่ไม่มีอะไรเลย

นอกจากนี้ พระอานนท์ยังได้ยกคำสอนที่เคยแสดงแก่ภิกษุณีชฎิลคายิกาเกี่ยวกับ "สมาธิที่หาความเอนเอียงไม่ได้" ซึ่งเป็นสมาธิที่ไม่ก้าวไปข้างหน้า ไม่ถอยกลับ ไม่มีการกดข่มด้วยความพยายาม แต่เป็นความตั้งมั่นที่เป็นอิสระ ส่งผลให้เกิดความสงบเย็นและปราศจากความหวั่นไหว โดยพระพุทธองค์ตรัสว่าผลของสมาธิในลักษณะนี้คือ "ความหลุดพ้น" (อรหัตตผล) ซึ่งถือเป็นจุดหมายปลายทางสูงสุดของการปฏิบัติเพื่อความสิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวง