อุภโตภาควิมุตตสูตร

อุภโตภาควิมุตตสูตร (พระสูตรว่าด้วยผู้หลุดพ้นทั้งสองส่วน) เป็นการอธิบายความหมายของคำว่า “ผู้หลุดพ้นทั้งสองส่วน” (อุภโตภาควิมุต) ซึ่งพระพุทธองค์ทรงจำแนกความหมายออกเป็นสองระดับ เพื่อให้เข้าใจถึงความก้าวหน้าของการปฏิบัติและการบรรลุธรรม ดังนี้:

• ความหลุดพ้นในระดับเบื้องต้น (ความหมายเชิงอนุโลม): คือภิกษุผู้ปฏิบัติจนสามารถเข้าถึง รูปฌานสมาบัติ (ตั้งแต่ปฐมฌานเป็นต้นไป) โดยผู้นั้นสามารถเข้าถึงและสัมผัสสมาธิระดับนั้นได้ด้วยกาย อีกทั้งยังใช้ปัญญาเห็นแจ้งในสมาธินั้นตามความเป็นจริง การหลุดพ้นในระดับนี้ถือเป็นการหลุดพ้นชั่วคราวจากกามและอกุศลธรรมด้วยกำลังของสมาธิ
• ความหลุดพ้นในระดับสูงสุด (ความหมายโดยเด็ดขาด): คือภิกษุผู้ก้าวล่วงสมาบัติทั้งปวง จนเข้าถึง สัญญาเวทยิตนิโรธ (การดับสัญญาและเวทนา) และเมื่อออกจากนิโรธสมาบัติแล้ว ได้ใช้ปัญญาพิจารณาจนอาสวกิเลสทั้งหลายถึงความสิ้นไปโดยเด็ดขาด นี่คือสภาวะที่จิตหลุดพ้นอย่างสมบูรณ์ทั้งจากกำลังของสมาธิขั้นสูงสุดและด้วยอำนาจของปัญญาที่ตัดกิเลสจนหมดสิ้น

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นว่า การเป็น “ผู้หลุดพ้นทั้งสองส่วน” คือการผสมผสานระหว่าง ความสามารถในการเข้าถึงสมาธิขั้นสูง (รูปฌานหรืออรูปฌาน) กับ การทำลายกิเลสด้วยปัญญา โดยความหลุดพ้นที่สมบูรณ์ที่สุดนั้น ไม่ได้จบลงเพียงแค่การเข้าถึงสมาบัติ แต่ต้องรวมถึงการที่ปัญญาเห็นแจ้งในความสิ้นไปของอาสวกิเลส ซึ่งเป็นการยืนยันถึงมรรคผลอันเป็นที่สุดแห่งพุทธศาสนา