ปัญญาวิมุตตสูตร

พระสูตรนี้อธิบายถึงความหมายของบุคคลที่เรียกว่า “ปัญญาวิมุต” (ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา) โดยพระสารีบุตรได้ขยายความตามคำสอนของพระพุทธเจ้า ซึ่งสามารถแบ่งระดับการหลุดพ้นออกเป็น 2 นัยสำคัญ ดังนี้:

• ปัญญาวิมุตโดยนัยมีเงื่อนไข (Qualified sense): คือผู้ที่ปฏิบัติธรรมจนสามารถบรรลุ รูปฌานสมาบัติ ตั้งแต่ฌานที่ 1 ถึงฌานที่ 4 และใช้ปัญญาพิจารณาเข้าใจสภาวะเหล่านั้น แม้จะยังไม่ถึงขั้นสูงสุด แต่ก็จัดว่าเป็นผู้หลุดพ้นในระดับเบื้องต้นที่พระพุทธองค์ทรงกล่าวถึง
• ปัญญาวิมุตโดยนัยเด็ดขาด (Definitive sense): คือผู้ที่ปฏิบัติจนก้าวล่วงสภาวะอรูปฌานชั้นสูงสุด (เนวสัญญานาสัญญายตนะ) จนบรรลุเข้าสู่ สัญญาเวทยิตนิโรธ (การดับสัญญาและเวทนา) และเมื่อออกจากสมาธินั้น ได้ใช้ปัญญาพิจารณาจนอาสวะกิเลสทั้งปวงสิ้นไปโดยเด็ดขาด บุคคลผู้นี้จึงได้ชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นด้วยปัญญาอย่างสมบูรณ์

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้ชี้ให้เห็นว่า การเป็น ปัญญาวิมุต ไม่ได้หมายถึงการใช้เพียงปัญญาในทางทฤษฎีเท่านั้น แต่ต้องอาศัยการฝึกฝนจิตในระดับสมาธิขั้นสูงเป็นฐานรองรับ จนกระทั่งสามารถหยั่งรู้ด้วยปัญญาและขจัดกิเลสให้หมดสิ้นไป ซึ่งระดับของการหลุดพ้นนั้นมีความแตกต่างกันตามความลึกซึ้งของการบรรลุธรรมและขอบเขตของการละกิเลสที่ทำได้จริง