สิกขาสูตร

พระสูตรนี้ (an9.83) แสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างการละเว้นจากอกุศลกรรมและการฝึกฝนจิตเพื่อเข้าถึงสภาวะที่สูงขึ้น โดยพระพุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นว่า การจะฝึกตนให้ก้าวหน้าและละทิ้งจุดอ่อนที่เป็นอุปสรรคสำคัญนั้น จำเป็นต้องอาศัยการเจริญภาวนาในหมวดอิทธิบาท 4 เป็นเครื่องมือหลัก

โดยพระสูตรได้ระบุถึงจุดอ่อน 5 ประการที่ผู้ฝึกตนควรละทิ้ง ซึ่งถือเป็นพื้นฐานของศีล 5 ได้แก่:

• ปาณาติบาต: การฆ่าสัตว์
• อทินนาทาน: การลักทรัพย์
• กาเมสุมิจฉาจาร: การประพฤติผิดในกาม
• มุสาวาท: การพูดเท็จ
• สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน: การดื่มน้ำเมาหรือของมึนเมา

เพื่อที่จะละทิ้งจุดอ่อนทั้ง 5 ประการนี้ได้อย่างเด็ดขาดและเป็นระบบ พระพุทธองค์ทรงสอนให้ภิกษุพัฒนา อิทธิบาท 4 (ฐานแห่งความสำเร็จหรือฐานแห่งฤทธิ์) ซึ่งประกอบด้วยการทำสมาธิและการใช้ความเพียรพยายามใน 4 ด้าน ดังนี้:

• ฉันทะ: ความพอใจในธรรม (Immersion due to enthusiasm)
• วิริยะ: ความเพียรพยายาม (Immersion due to energy)
• จิตตะ: การตั้งจิตรับรู้และจดจ่อ (Immersion due to mental development)
• วิมังสา: การไตร่ตรองพิจารณา (Immersion due to inquiry)

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการเน้นย้ำว่า การรักษาศีลเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอหากขาดกำลังของจิต การเจริญอิทธิบาท 4 ควบคู่ไปกับความเพียรพยายามจะช่วยเปลี่ยนผ่านผู้ปฏิบัติจากระดับที่ยังมีความบกพร่อง ไปสู่ระดับที่มีสมาธิและปัญญาที่มั่นคง ทำให้สามารถขจัดกิเลสและพฤติกรรมที่เป็นอันตรายต่อการฝึกตนได้อย่างยั่งยืน