ปัญจังคสูตร

ในปัญจังคสูตร (An 10.12) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมถึงคุณสมบัติของภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยธรรมอันประเสริฐ ซึ่งถือเป็นบุคคลผู้สมบูรณ์และเป็นเลิศในทางธรรม โดยพระองค์ทรงสรุปคุณสมบัติสำคัญไว้เป็นสองส่วนหลัก คือสิ่งที่ต้องละทิ้งและสิ่งที่ต้องปฏิบัติให้ถึงพร้อม ซึ่งประกอบด้วยองค์ประกอบ 5 ประการ ดังนี้:

• สิ่งที่ต้องละทิ้ง (นิวรณ์ 5): คือการที่ภิกษุละกิเลสเครื่องกั้นจิต ได้แก่ กามฉันทะ (ความพอใจในกาม), พยาบาท (ความปองร้าย), ถีนมิทธะ (ความหดหู่และง่วงเหงา), อุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านและรำคาญใจ) และวิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย)
• สิ่งที่ต้องมี (อเสขธรรม 5): คือการเข้าถึงคุณธรรมของพระอริยบุคคลหรือผู้จบกิจแล้ว ได้แก่ ศีลของพระอเสขะ, สมาธิของพระอเสขะ, ปัญญาของพระอเสขะ, วิมุตติ (ความหลุดพ้น) และวิมุตติญาณทัสสนะ (ความรู้ความเห็นในความหลุดพ้น)

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้เน้นย้ำว่า ภิกษุผู้ที่จะได้รับการยกย่องว่าเป็น "บุคคลผู้สมบูรณ์" นั้น จะต้องประกอบด้วยความสมดุลระหว่างการกำจัดอกุศลธรรมที่คอยรบกวนจิตใจ และการสั่งสมคุณธรรมระดับสูงจนถึงขั้นบรรลุมรรคผล เมื่อนิวรณ์ทั้ง 5 ประการไม่ปรากฏอยู่ในจิตใจของภิกษุรูปใด และท่านได้เข้าถึงธรรมอันเป็นวิมุตติและปัญญาอันบริสุทธิ์แล้ว ท่านผู้นั้นย่อมได้รับการขนานนามว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยธรรมที่เป็นเครื่องนำไปสู่ความเป็นเลิศในพระธรรมวินัยนี้อย่างแท้จริง