จตุตถสมาธิสูตร

จตุตถสมาธิสูตร เป็นพระธรรมเทศนาที่พระสารีบุตรเถระแสดงแก่เหล่าภิกษุ เพื่ออธิบายถึงสภาวะของสมาธิขั้นสูงที่หลุดพ้นจากสัญญา (การจำได้หมายรู้) ในระดับปกติและระดับฌานสมาบัติทั่วไป โดยพระสารีบุตรได้ตั้งคำถามนำถึงสภาวะที่ผู้ปฏิบัติยังคงมีการรับรู้ (perception) แต่กลับไม่รับรู้ในสิ่งปรุงแต่งหรือสภาวะที่เคยคุ้นเคยทั้งปวง

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นว่า สมาธิในระดับนี้ไม่ได้อาศัยวัตถุหรือสภาวะที่เป็นเหตุปัจจัย แต่เป็นการเข้าถึง “ความดับเย็น” โดยตรง ซึ่งภิกษุจะไม่รับรู้ถึงสิ่งต่อไปนี้:

• ไม่รับรู้ในธาตุทั้ง 4 (ดิน น้ำ ไฟ ลม)
• ไม่รับรู้ในอรูปฌานทั้ง 4 (อากาสานัญจายตนะ จนถึง เนวสัญญานาสัญญายตนะ)
• ไม่รับรู้ในโลกนี้หรือโลกอื่น
• ไม่รับรู้ในสิ่งที่เคยเห็น ได้ยิน ได้ฟัง หรือสิ่งที่ถูกค้นหาและสำรวจด้วยจิต

พระสารีบุตรได้ขยายความว่า สภาวะที่ยังคงมีการรับรู้นั้น คือการที่จิตมุ่งตรงไปยัง “นิพพาน” เป็นอารมณ์ ผู้ปฏิบัติจะรับรู้ถึงความสงบประณีต คือสภาวะแห่งการระงับสังขารทั้งปวง การสละคืนอุปธิทั้งปวง การสิ้นไปแห่งตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับสนิท และการดับเย็น (นิพพาน) สมาธิในลักษณะนี้จึงไม่ใช่การเพ่งอยู่ที่วัตถุภายนอกหรือภายในรูปแบบเดิม แต่เป็นการโน้มจิตไปสู่ วิมุตติ หรือความหลุดพ้น ซึ่งเป็นภาวะที่จิตรับรู้อยู่เพียงหนึ่งเดียว คือความสันติสุขแห่งพระนิพพาน อันเป็นการตัดวงจรการรับรู้ในสิ่งปรุงแต่งทางโลกและทางธรรมในระดับฌานสมาบัติเดิมทั้งหมด