ตติยสมาธิสูตร

ตติยสมาธิสูตร เป็นพระสูตรที่แสดงถึงสภาวะของสมาธิขั้นสูงที่พระสารีบุตรเถระได้วิสัชนาแก่เหล่าภิกษุ โดยกล่าวถึงสภาวะที่จิตของผู้ปฏิบัติมีความเป็นอิสระจากการรับรู้ในรูปแบบเดิมๆ ทั้งโลกียวิสัยและอรูปฌานสมาบัติ แต่ยังคงมี "สัญญา" (ความจำได้หมายรู้) ในระดับที่ประณีตและวิมุตติหลุดพ้น

ใจความสำคัญของสมาธิในพระสูตรนี้คือการเข้าสู่สภาวะที่จิตไม่เข้าไปยึดติดหรือปรุงแต่งกับการรับรู้ในวัตถุธาตุ (ดิน น้ำ ไฟ ลม) ไม่รับรู้ในอรูปฌานทั้ง 4 หรือแม้แต่การรับรู้ในโลกนี้ โลกอื่น หรือสิ่งที่ได้รับรู้ผ่านตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ แต่จิตยังคงมีความรับรู้อยู่ โดยมุ่งเน้นไปที่การน้อมจิตสู่ "นิพพาน" ซึ่งเป็นสภาวะที่สงบระงับและประณีตที่สุด

• หัวข้อหลักของสมาธิ: คือการกำหนดจิตไปที่ความสงบระงับของสังขารทั้งปวง
• กระบวนการปล่อยวาง: การละความยึดถือในสิ่งที่ได้รับรู้มาทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นเรื่องที่เห็น ฟัง หรือคิด
• เป้าหมายสูงสุด: สภาวะที่จิตรับรู้ถึงการสิ้นไปแห่งตัณหา การคลายความกำหนัด การดับสนิท และนิพพาน

สรุปได้ว่า พระสูตรนี้เน้นย้ำถึง "สัญญาในนิพพาน" (นิพพานสัญญา) ว่าเป็นสภาวะที่ผู้ปฏิบัติยังคงมีความรู้สึกตัวอยู่ แต่เป็นการรับรู้ที่ปราศจากการปรุงแต่งทางโลกและอรูปฌาน เป็นการเข้าถึงความว่างจากกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งปวง ซึ่งถือเป็นสมาธิอันประณีตและเป็นหนทางสู่ความหลุดพ้นตามหลักพระพุทธศาสนาอย่างแท้จริง