อุโปสถิกอิตถีวัตถุ

อุโปสถิกอิตถีวัตถุ เป็นเรื่องราวที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารภอุโบสถกรรมของนางวิสาขาและอุบาสิกาประมาณ 500 คน ณ บุพพาราม เมืองสาวัตถี เมื่อนางวิสาขาได้สอบถามถึงจุดประสงค์ในการรักษาอุโบสถของหญิงกลุ่มต่างๆ พบว่าแต่ละคนมีความมุ่งหวังในวัฏสงสารที่แตกต่างกัน ดังนี้

• หญิงแก่: ปรารถนาทิพยสมบัติ
• หญิงกลางคน: ปรารถนาพ้นจากการอยู่ร่วมกับหญิงร่วมสามี
• หญิงสาว: ปรารถนาได้บุตรชายในการตั้งครรภ์แรก
• หญิงสาวน้อย: ปรารถนาไปสู่สกุลสามีตั้งแต่ยังสาว

เมื่อนางวิสาขานำความมากราบทูล พระศาสดาตรัสว่าสัตว์ทั้งหลายยังวนเวียนอยู่แต่ในวัฏฏะ ปรารถนาวิวัฏฏะ (พระนิพพาน) มีน้อย เปรียบเสมือนนายโคบาลที่ใช้ท่อนไม้ต้อนฝูงโคไปสู่ที่หากินฉันใด ชราและมัจจุราชก็ย่อมต้อนอายุของสัตว์ทั้งหลายให้เข้าไปสู่ความเสื่อมและความตายฉันนั้น โดยมีชาติ ชรา พยาธิ และมรณะทำหน้าที่ส่งต่อและตัดรอนชีวิตินทรีย์ของสัตว์ทั้งหลายไปเป็นทอดๆ ดุจบุคคลตัดต้นไม้ด้วยขวาน

คำสอนหลัก: พระพุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นถึงความจริงอันหลีกเลี่ยงไม่ได้ของชีวิตว่า สัตว์โลกทั้งปวงตกอยู่ภายใต้การครอบงำของความแก่และความตาย เปรียบเหมือนโคที่ถูกต้อนไปสู่ความตายโดยนายโคบาลคือชราและมัจจุ. ในท้ายที่สุด เมื่อจบพระธรรมเทศนา ชนเป็นอันมากจึงได้บรรลุอริยผล มีโสดาปัตติผลเป็นต้น.