ปธานิกติสสเถรวัตถุ

สรุปเนื้อหาพระปธานิกติสสเถรวัตถุ จากพระไตรปิฎก ขุททกนิกาย เป็นเรื่องราวที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารภพระปธานิกติสสเถระ ผู้มีพฤติกรรมดีแต่สอนผู้อื่นแต่ตนเองไม่ปฏิบัติ จนกลายเป็นอุปสรรคต่อการบำเพ็ญสมณธรรมของพระภิกษุสงฆ์

เรื่องราวเริ่มต้นเมื่อพระปธานิกติสสเถระได้นำพระภิกษุประมาณ 500 รูป ไปจำพรรษาในป่า โดยในเวลากลางคืน พระเถระมักจะคอยตักเตือนและปลุกเร้าให้ภิกษุอื่น ๆ ลุกขึ้นมาทำความเพียรและเดินจงกรมอย่างเคร่งครัด แต่ตัวท่านเองกลับหลับนอนเสีย เมื่อภิกษุเหล่านั้นพยายามทำตามคำสอนและคอยสังเกตพฤติกรรม จึงพบว่าอาจารย์ของตนเองไม่ได้ปฏิบัติจริงตามที่พร่ำสอน ทำให้ภิกษุทั้งหมดเกิดความฟุ้งซ่าน ไม่สามารถบรรลุคุณวิเศษใด ๆ ได้ตลอดพรรษา

เมื่อออกพรรษา ภิกษุเหล่านั้นได้เดินทางไปเข้าเฝ้าพระศาสดาและกราบทูลเรื่องดังกล่าว พระพุทธองค์จึงทรงนำ อกาลราวิชาดก มาตรรัสเล่าเปรียบเทียบ พร้อมทั้งประทานพระคาถาและคำสอนสำคัญว่า

• หลักการสอนตนเอง: บุคคลเมื่อจะกล่าวสอนผู้อื่น พึงกระทำตนให้เป็นผู้ฝึกตนดีแล้วเสียก่อน จึงจะสามารถฝึกสอนผู้อื่นได้อย่างแท้จริง
• ความยากในการฝึกตน: ธรรมชาติของจิตใจหรือ "ตน" นั้น เป็นสิ่งที่ฝึกฝนได้โดยยากยิ่ง ผู้ปฏิบัติจึงควรใส่ใจในการฝึกตนให้อยู่ในความไม่ประมาท

ในตอนท้ายแห่งพระธรรมเทศนา พระภิกษุทั้ง 500 รูปได้บรรลุพระอรหัตผล แสดงให้เห็นถึงอานุภาพแห่งพระธรรมคำสอนที่มุ่งเน้นการปฏิบัติจริงมากกว่าการพร่ำสอนแต่เพียงเปลือกนอก