อานันทเถรวัตถุ

อานันทเถรวัตถุ เป็นพระสูตรจากขุททกนิกาย พระไตรปิฎกฉบับ มมร ที่แสดงถึงเรื่องราวและการตรัสตอบปัญหาของพระอานนทเถระ ณ พระเชตวันมหาวิหาร เกี่ยวกับการบังเกิดของ "บุรุษอาชาไนย" หรือผู้ประเสริฐสุดในหมู่มนุษย์

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้เริ่มต้นเมื่อพระอานนทเถระเกิดความสงสัยในระหว่างพักผ่อนกลางวันว่า สถานที่เกิดของสัตว์ประเสริฐ เช่น ช้าง ม้า และโคอาชาไนย มีระบุไว้ชัดเจนแล้ว แหล่งกำเนิดของบุรุษอาชาไนยจะบังเกิดขึ้น ณ ที่ใด พระองค์จึงได้เข้าไปทูลถามพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งพระพุทธองค์ทรงวิสัชนาให้ทราบถึงเงื่อนไขสำคัญของการอุบัติขึ้น ดังนี้

• ความหายาก: บุรุษอาชาไนยเป็นบุคคลที่หาได้ยากยิ่ง ไม่ได้บังเกิดทั่วไปเหมือนสัตว์อาชาไนยทั่วไป
• สถานที่กำเนิด: จะไม่บังเกิดในปัจจันตประเทศ (ดินแดนรอบนอก) แต่จะบังเกิดในมัชฌิมประเทศโดยตรง มีความกว้างยาวตามพิกัดที่กำหนด
• ตระกูลที่กำเนิด: จะไม่บังเกิดในตระกูลสามัญหรือตระกูลต่ำ แต่จะบังเกิดในตระกูลสูงเพียงสองตระกูลเท่านั้น คือ ตระกูลขัตติยมหาศาล หรือตระกูลพราหมณมหาศาล

จากนั้น พระศาสดาได้ตรัสพระคาถาใจความว่า "บุรุษอาชาไนยหาได้ยาก... บุรุษอาชาไนยนั้นเป็นนักปราชญ์ ย่อมเกิดในตระกูลใด ตระกูลนั้นย่อมถึงความสุข" โดยในส่วนของการแก้อรรถได้ขยายความเพิ่มเติมว่า บุรุษอาชาไนย ในที่นี้หมายถึง พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงมีปัญญาสูงสุด การเสด็จอุบัติขึ้นในตระกูลสูงย่อมนำความร่มเย็นเป็นสุขมาสู่ตระกูลนั้นอย่างแท้จริง และในท้ายที่สุดแห่งพระธรรมเทศนานี้ ชนเป็นอันมากก็ได้บรรลุอริยผลทั้งหลาย มีโสดาปัตติผลเป็นต้น