นังคลกูฏเถรวัตถุ

ในสมัยพุทธกาล มีบุตรเศรษฐีผู้หนึ่งนามว่า นังคลกูฏะ ซึ่งเกิดมาพร้อมกับมีรูปร่างหน้าตาอัปลักษณ์ มีปากเหมือนปากวัวและมีร่างกายที่ดูน่าเกลียดน่ากลัวเนื่องจากผลกรรมในอดีตชาติที่เคยลบหลู่พระปัจเจกพุทธเจ้าด้วยการเปรียบเทียบใบหน้าของท่านกับวัว ต่อมาเขาได้มีโอกาสฟังธรรมจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจนเกิดความเลื่อมใส จึงขอบรรพชาอุปสมบท

หลังจากบวชแล้ว พระนังคลกูฏเถระตั้งใจบำเพ็ญเพียรอย่างหนักจนบรรลุเป็นพระอรหันต์ แต่ด้วยผลกรรมเก่าที่ยังคงหลงเหลืออยู่ ทำให้ท่านยังคงมีรูปร่างหน้าตาเช่นเดิม ส่งผลให้พระภิกษุรูปอื่นที่ยังไม่ทราบภูมิธรรมของท่านพากันรังเกียจและล้อเลียนเสมอ ทำให้ท่านต้องเก็บตัวเงียบไม่กล้าปรากฏกายต่อหน้าผู้คน เพื่อป้องกันไม่ให้ผู้อื่นต้องทำบาปด้วยการลบหลู่พระอริยบุคคล

พระพุทธองค์ทรงทราบเหตุการณ์นั้น จึงทรงเรียกพระเถระมาพบท่ามกลางหมู่สงฆ์และทรงแสดงธรรมเทศนาเพื่อสั่งสอนภิกษุทั้งหลาย โดยเน้นย้ำถึงการรู้จักควบคุมตนเองและการไม่ประมาทในอกุศลกรรม โดยมีใจความสำคัญของพระคาถาธรรมบทที่ 379-380 ดังนี้:

• การบริหารจิต: ผู้มีปัญญาควรบริหารจิตด้วยตนเอง ไม่ควรปล่อยให้จิตตกอยู่ในอำนาจของกิเลส
• การเป็นที่พึ่งของตน: ตนย่อมเป็นที่พึ่งของตน เพราะคนอื่นจะมาเป็นที่พึ่งให้เราได้อย่างไร
• การฝึกตน: ผู้ที่ฝึกตนดีแล้ว ย่อมได้ที่พึ่งที่หาได้ยาก
• ความประมาท: การไม่ทำบาปทางกาย วาจา และใจ คือการฝึกตนให้พ้นจากอบายภูมิ

สรุปได้ว่า พระพุทธองค์ทรงสอนให้ภิกษุทั้งหลายละการดูถูกผู้อื่นจากรูปลักษณ์ภายนอก และสอนให้ทุกคนเร่งทำความเพียรเพื่อชำระจิตใจให้บริสุทธิ์ เพราะตนเองเท่านั้นที่เป็นที่พึ่งอันสูงสุด การฝึกตนให้ดีตามหลักธรรมนี้ย่อมนำไปสู่ความหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวง