ชฏิลพราหมณวัตถุ

เรื่องนี้เป็นเหตุการณ์ที่พระพุทธเจ้าตรัสสอนพราหมณ์ผู้ถือลัทธิชฎิล (ผู้ไว้ผมมุ่นมวย) ในกรุงสาวัตถี ซึ่งพราหมณ์ผู้นี้มักเข้าใจผิดว่าการเป็น "พราหมณ์" ที่แท้จริงนั้น ขึ้นอยู่กับชาติกำเนิด การไว้ผมมุ่นมวย หรือการมีร่างกายที่ดูน่าเลื่อมใสตามแบบแผนทางสังคม

พระพุทธองค์จึงได้แสดงธรรมเพื่อปรับทัศนคติของเขาให้ถูกต้อง โดยเน้นย้ำว่าความเป็นพราหมณ์ไม่ได้เกิดจากรูปลักษณ์ภายนอก แต่เกิดจากการปฏิบัติทางใจและศีลธรรม โดยมีประเด็นสำคัญดังนี้:

• มิใช่ชฎา: การเกล้าผมมุ่นมวยหรือมีรูปลักษณ์ตามลัทธิ ไม่สามารถทำให้บุคคลเป็นพราหมณ์ได้
• มิใช่ชาติกำเนิด: การเกิดในตระกูลสูงหรือตระกูลพราหมณ์ ไม่ใช่เครื่องตัดสินความบริสุทธิ์ของจิตใจ
• ความบริสุทธิ์ที่แท้จริง: บุคคลจะเป็นพราหมณ์ได้ก็ต่อเมื่อผู้นั้นมี สัจจะ (ความจริงใจ) และ ธรรมะ (ความถูกต้องดีงาม) ประจำอยู่ในใจ
• ผู้มีชัยเหนือบาป: พราหมณ์ในทางพระพุทธศาสนาคือผู้ที่ละบาปได้เด็ดขาด มีจิตใจสะอาดหมดจดจากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง

ในบทสรุปของพระธรรมบทข้อที่ 393 พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า "บุคคลไม่ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เพราะชฎา เพราะโคตร หรือเพราะชาติกำเนิด แต่ผู้ใดมีสัจจะและธรรมะ ผู้นั้นแลชื่อว่าเป็นผู้ประเสริฐ (พราหมณ์)" การเทศนาครั้งนี้ทำให้พราหมณ์ชฎิลเกิดดวงตาเห็นธรรม เข้าใจถึงคุณค่าของชีวิตที่มุ่งเน้นการขัดเกลาจิตใจมากกว่าการยึดติดกับพิธีกรรมหรือเปลือกนอก ทำให้เขาได้รับประโยชน์อันยิ่งใหญ่จากการฟังธรรมในครั้งนี้