มหาปันถกเถรวัตถุ

เรื่องราวของพระมหาปันถกเถระ เริ่มต้นจากความทุกข์ใจของท่านที่ถูกพระเชษฐาคือพระจุลปันถกตำหนิว่ามีความจำไม่ดีและไม่สามารถจดจำคาถาเพียงบทเดียวได้นานถึง 4 เดือน จนถูกไล่ให้สึกจากพระพุทธศาสนา แม้พระมหาปันถกจะมีใจท้อแท้และประสงค์จะสึก แต่ด้วยพระมหากรุณาธิคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ทรงทราบด้วยญาณทัสสนะว่าท่านมีบุญญาธิการที่จะบรรลุธรรม จึงทรงเรียกเข้าไปพบและประทานผ้าเช็ดหน้าสีขาวให้ พร้อมตรัสสอนให้บริกรรมภาวนาว่า "รโชหรณํ" (ธรรมคือผ้าเช็ดฝุ่น) โดยให้ลูบคลำผ้าเช็ดหน้านั้นไปเรื่อยๆ

ขณะที่พระมหาปันถกกำลังลูบคลำผ้า ท่านได้พิจารณาถึงความเสื่อมไปของผ้าที่เปื้อนฝุ่นและร่างกายของตน จนเกิดความเข้าใจในอนิจจลักษณะ (ความไม่เที่ยง) ท่านจึงเร่งความเพียรภาวนาจนบรรลุเป็นพระอรหันต์ พร้อมด้วยปฏิสัมภิทาญาณและวิชชา 3 ในที่สุด พระพุทธองค์จึงทรงยกย่องท่านในตำแหน่งเอตทัคคะ ผู้เลิศในการเนรมิตกาย และทรงแสดงธรรมเทศนาอันเป็นที่มาของพระคาถาธรรมบทที่ว่า "ผู้ใดไม่มีความโกรธ มีศีลวัตร มีศีลสมบูรณ์ ไม่มีความคะนองใจ บรรลุถึงประโยชน์สูงสุดแล้ว ผู้นั้นเราเรียกว่าเป็นพราหมณ์"

บทเรียนสำคัญจากเรื่องนี้มีดังนี้:

• ความเพียรพยายาม: ไม่ว่าจะเป็นผู้มีความจำจำกัดเพียงใด หากมีความเพียรและได้รับกุศโลบายที่ถูกต้อง ย่อมบรรลุธรรมได้
• ความเมตตาของครูอาจารย์: การแนะแนวทางที่เหมาะกับจริตของผู้เรียนเป็นหัวใจสำคัญในการบรรลุผล
• อำนาจแห่งการพิจารณาธรรม: การเห็นความไม่เที่ยงของสิ่งต่างๆ (ผ้าที่เปื้อนฝุ่น) เป็นหนทางสู่การขจัดกิเลสและบรรลุวิมุตติธรรม
• คุณค่าของความเป็นพราหมณ์: มิได้วัดที่ชาติกำเนิด แต่วัดที่ความไม่มีความโกรธและความสมบูรณ์ในศีล