ปฐมนฏปุพพกเถรวัตถุ

ปฐมนฏปุพพกเถรวัตถุ เป็นเรื่องราวที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารภภิกษุรูปหนึ่ง ซึ่งในอดีตเคยเป็นนักฟ้อนผู้ให้ความบันเทิงแก่ผู้คน ต่อมาได้มีโอกาสสดับพระธรรมเทศนาและเกิดความเลื่อมใส จนกระทั่งตัดสินใจออกบวชและปฏิบัติจนบรรลุพระอรหัตผล ตัดกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งปวงได้สำเร็จ

วันหนึ่ง ขณะที่พระภิกษุรูปนี้กำลังเดินบิณฑบาตพร้อมด้วยพระสงฆ์สาวก มีภิกษุรูปอื่นพบเห็นบุตรของนักฟ้อนกำลังเล่นมหรสพการละเล่นอยู่ จึงได้เอ่ยปากถามท่านทำทำนองว่า ยังมีความเยื่อใยหรืออาลัยในกีฬาการฟ้อนรำที่ตนเคยเล่นมา îนอดีตหรือไม่ เมื่อพระภิกษุรูปนั้นตอบตามความเป็นจริงว่า "ไม่มีความเยื่อใยแล้ว" ทำให้ภิกษุกลุ่มนั้นเข้าใจผิดคิดว่าท่านกล่าวคำเท็จเพื่อโอ้อวดคุณวิเศษ

เมื่อพระศาสดาทรงทราบเรื่องดังกล่าว จึงทรงตรัสอธิบายให้ภิกษุทั้งหลายเข้าใจถึงภูมิธรรมของพระอรหันต์ และได้ตรัสพระธรรมเทศนาคาถาธรรมบทเพื่อยืนยันสถานะความหลุดพ้นของภิกษุรูปนั้น ความว่า ผู้ใดละเครื่องผูกพันทั้งของมนุษย์และทิพย์ได้ เป็นผู้พรากจากกิเลสทั้งปวง เราเรียกผู้นั้นว่าเป็น "พราหมณ์"

คำสอนหลักและสาระสำคัญของพระสูตร:

• การหลุดพ้นจากกิเลส: ผู้ที่บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ย่อมละทิ้งเครื่องร้อยรัดหรือโยคะทั้งปวง ทั้งที่เป็นของมนุษย์ (เช่น กามคุณและอายุขัย) และที่เป็นของทิพย์ได้อย่างสิ้นเชิง
• ความจริงแท้ของจิตใจ: การปราศจากความเยื่อใยในกิเลสและ Nามารมณ์ทางโลกเป็นเครื่องพิสูจน์ถึงความบริสุทธิ์ที่แท้จริง ไม่ใช่สิ่งที่ถูกปรุงแต่งขึ้น
• อานิสงส์ของการฟังธรรม: แม้แต่ผู้ที่มีอาชีพเป็นนักฟ้อนรำซึ่งคลุกคลีกับความบันเทิง หากได้ฟังธรรมและปฏิบัติอย่างจริงจัง ก็สามารถบรรลุธรรมสูงสุดได้

ในตอนท้ายแห่งพระธรรมเทศนา ชนเป็นอันมากได้บรรลุอริยผลทั้งหลาย มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ซึ่งแสดงให้เห็นถึงพระมหากรุณาธิคุณในการแสดงธรรมที่ยังประโยชน์ให้เกิดแก่พุทธบริษัทอย่างกว้างขวาง