ตติยโพธิสูตร

ตติยโพธิสูตร บันทึกเหตุการณ์สำคัญในช่วงเวลาหลังจากการตรัสรู้ใหม่ๆ ของพระพุทธเจ้า ณ บริเวณโคนต้นพระศรีมหาโพธิ์ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา โดยพระองค์ทรงประทับเสวยวิมุตติสุขอยู่เป็นเวลา 7 วัน เมื่อออกจากสมาธิแล้ว พระองค์ได้ทรงพิจารณาหลัก ปฏิจจสมุปบาท อย่างละเอียดทั้งในแง่การเกิดขึ้นและการดับไป ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญที่ทำให้พระองค์ทรงบรรลุถึงความจริงสูงสุด

หลักธรรมสำคัญที่พระองค์ทรงพิจารณาสามารถสรุปใจความได้ดังนี้:

• อนุโลมปฏิจจสมุปบาท: การพิจารณาการเกิดขึ้นของกองทุกข์ โดยเริ่มจาก อวิชชา เป็นปัจจัยให้เกิดสังขาร ไล่เรียงไปตามลำดับจนถึงชาติ ชรา มรณะ และความโศกเศร้าทั้งปวง ซึ่งแสดงให้เห็นว่าสรรพสิ่งล้วนอิงอาศัยกันเกิดขึ้น
• ปฏิโลมปฏิจจสมุปบาท: การพิจารณาการดับไปของกองทุกข์ เมื่ออวิชชาดับไปโดยสิ้นเชิงสังขารจึงดับ และส่งผลให้ลำดับถัดไปดับลง จนกระทั่งความทุกข์ทั้งมวลสิ้นสุดลง

เมื่อพระองค์ทรงทำความเข้าใจในกระบวนการแห่งเหตุและปัจจัยอย่างถ่องแท้แล้ว พระองค์ได้ทรงเปล่งอุทานแสดงถึงความสว่างไสวแห่งปัญญาเปรียบเสมือน พระอาทิตย์ที่ส่องสว่างบนท้องฟ้า ซึ่งผู้ที่เป็นพราหมณ์ (ในบริบทนี้หมายถึงผู้บริสุทธิ์จากบาปและมีสมาธิแน่วแน่) เมื่อเห็นความจริงแจ้งชัด ย่อมสามารถกำจัด กองทัพของมาร คือกิเลสและอวิชชาให้พ่ายแพ้ไปได้ เนื้อหาของพระสูตรนี้จึงเน้นย้ำถึงความสำคัญของการเข้าใจกฎแห่งธรรมชาติเพื่อการหลุดพ้นจากทุกข์อย่างถาวร