ทุติยโพธิสูตร

ทุติยโพธิสูตร (พระสูตรว่าด้วยการตรัสรู้ ครั้งที่ 2) เป็นเหตุการณ์สำคัญหลังจากที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ใหม่ๆ ณ บริเวณโคนต้นพระศรีมหาโพธิ์ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา โดยพระองค์ประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขเป็นเวลา 7 วัน ก่อนจะเสด็จออกจากสมาธิเพื่อพิจารณาหลักธรรมอันเป็นหัวใจสำคัญของการดับทุกข์ ซึ่งก็คือ ปฏิจจสมุปบาท ในฝ่ายนิโรธวาร หรือการดับไปแห่งทุกข์โดยลำดับ

ในการพิจารณานี้ พระองค์ทรงเห็นแจ้งว่าเมื่อปัจจัยแต่ละประการดับลง ผลที่สืบเนื่องมาก็จะดับลงตามกันไป ดังนี้:

• อวิชชา ดับ สังขารจึงดับ
• สังขาร ดับ วิญญาณจึงดับ
• วิญญาณ ดับ นามรูปจึงดับ
• นามรูป ดับ สฬายตนะจึงดับ
• สฬายตนะ ดับ ผัสสะจึงดับ
• ผัสสะ ดับ เวทนาจึงดับ
• เวทนา ดับ ตัณหาจึงดับ
• ตัณหา ดับ อุปาทานจึงดับ
• อุปาทาน ดับ ภพจึงดับ
• ภพ ดับ ชาติจึงดับ
• ชาติ ดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส จึงดับไปโดยสิ้นเชิง

พระสูตรนี้เน้นย้ำถึง ปัญญา ของพระพุทธองค์ที่ทรงเข้าใจถึงกฎแห่งเหตุปัจจัยอย่างถ่องแท้ การดับไปของทุกข์ทั้งมวลไม่ได้เกิดขึ้นด้วยความบังเอิญ แต่เกิดจากการเข้าถึงความจริงว่าเมื่อเหตุแห่งทุกข์ถูกทำลายลง ผลของทุกข์ย่อมสิ้นไป หลังจากทรงพิจารณาความจริงนี้แล้ว พระองค์ได้เปล่งอุทานแสดงความเบิกบานใจว่า เมื่อธรรมทั้งหลายปรากฏชัดแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียรและหมั่นเจริญสมาธิภาวนา ความสงสัยทั้งปวงย่อมมลายสิ้นไป เพราะผู้นั้นได้รู้จัก ความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งปวง แล้วนั่นเอง