ตติยนานาติตถิยสูตร

เนื้อหาในตติยนานาติตถิยสูตร สะท้อนภาพความขัดแย้งของเหล่านักบวชและนักพรตในสมัยพุทธกาล ที่ต่างยึดถือทิฐิความเห็นของตนเป็นใหญ่และโต้เถียงกันอย่างรุนแรงว่าสิ่งที่ตนเชื่อคือความจริงเพียงหนึ่งเดียว ในขณะที่ความเห็นอื่นเป็นสิ่งไร้สาระ โดยประเด็นความเห็นเหล่านั้นครอบคลุมถึงธรรมชาติของโลกและอัตตา ดังนี้:

• ความเห็นเรื่องความเป็นนิรันดร์: เช่น โลกและอัตตาเที่ยงแท้ หรือไม่เที่ยงแท้ หรือเป็นทั้งสองอย่าง หรือไม่เป็นทั้งสองอย่าง
• ความเห็นเรื่องผู้สร้าง: เช่น โลกและอัตตาเกิดจากตนเองสร้าง, ผู้อื่นสร้าง, ทั้งสองอย่างสร้าง, หรือเกิดขึ้นเองโดยไม่มีสาเหตุ
• ความเห็นเรื่องสุขทุกข์: การเชื่อมโยงความสุขความทุกข์เข้ากับสถานะความเป็นนิรันดร์และผู้สร้างดังที่กล่าวมาข้างต้น

การถกเถียงด้วยความยึดติดในทิฐิเหล่านี้เปรียบเสมือนการทำร้ายกันด้วยวาจาอันเผ็ดร้อน ภิกษุทั้งหลายจึงนำเรื่องนี้มากราบทูลถามพระพุทธองค์ ซึ่งพระองค์ได้ตรัสสรุปใจความสำคัญเพื่อชี้ให้เห็นถึงต้นตอของปัญหาว่า ผู้คนมักตกอยู่ในกับดักของการยึดติดใน "ผู้กระทำ" (ตนเอง หรือ ผู้อื่น) โดยไม่สามารถมองเห็น "ลูกศร" คือความทุกข์ที่แท้จริงที่ทิ่มแทงใจอยู่

พระพุทธองค์ทรงสอนว่า ผู้ที่ยังติดอยู่ในความยึดมั่นถือมั่นและ "มานะ" (ความสำคัญตัว) ย่อมไม่อาจหลุดพ้นจากการเป็นทาสของทิฐิเหล่านั้นได้ ตราบใดที่ยังมองหาผู้กระทำทั้งที่มาจากตนเองหรือผู้อื่นอยู่ บุคคลนั้นย่อมถูกพันธนาการด้วยความเห็นผิด ทำให้ต้องเวียนว่ายตายเกิดในสังสารวัฏต่อไปอย่างไม่จบสิ้น การเข้าถึงความจริงจึงไม่ใช่การถกเถียงเรื่องทิฐิภายนอก แต่เป็นการถอนลูกศรแห่งมานะและความยึดติดออกไปจากจิตใจนั่นเอง