นิพพานธาตุสูตร

พระสูตรนี้กล่าวถึง ธาตุแห่งนิพพาน (นิพพานธาตุ) 2 ประการ ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้เพื่ออธิบายสภาวะของการดับกิเลสและกองทุกข์ โดยจำแนกตามสถานะของการคงอยู่ของขันธ์ 5 ดังนี้

• สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ (นิพพานธาตุที่ยังมีเชื้อเหลือ): คือสภาวะที่พระอรหันต์ผู้สิ้นกิเลสแล้ว ได้บรรลุธรรมเป็นพระอริยบุคคลผู้สำเร็จกิจในการปฏิบัติธรรม ปลงภาระ และสิ้นความยึดมั่นในภพชาติแล้ว แต่ยังมีขันธ์ 5 หรืออินทรีย์ 5 ทำงานอยู่ จึงยังคงรับรู้ความรู้สึกสุขและทุกข์ผ่านทางประสาทสัมผัสได้ แต่ใจของท่านนั้นปราศจากราคะ โทสะ และโมหะโดยสิ้นเชิง
• อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ (นิพพานธาตุที่ไม่มีเชื้อเหลือ): คือสภาวะของพระอรหันต์ที่ดับขันธ์ปรินิพพานแล้ว ในสภาวะนี้สิ่งที่เคยรู้สึกหรือรับรู้ทั้งหมดจะไม่ถูกปรุงแต่งหรือยึดถืออีกต่อไป เปรียบเสมือนไฟที่ดับสนิทในโลกนี้ เป็นการสิ้นสุดกระบวนการของชีวิตและภพชาติอย่างถาวร

พระพุทธองค์ทรงย้ำว่าผู้ที่เข้าใจในสภาวะที่ปัจจัยปรุงแต่งเข้าไม่ถึง (อสังขตธรรม) และมีจิตที่หลุดพ้นจากพันธนาการแห่งภพชาติ ย่อมเข้าถึงแก่นแท้แห่งพระธรรม ผู้นั้นย่อมมีความยินดีในการสิ้นไปแห่งกิเลสและกองทุกข์ทั้งปวง การบรรลุนิพพานทั้งสองประการนี้จึงเป็นเครื่องยืนยันถึงชัยชนะสูงสุดเหนือวัฏสงสาร ที่พระอรหันต์ผู้ปราศจากความหวั่นไหวได้สละคืนภพชาติทั้งปวงอย่างหมดสิ้นแล้ว