สันตตรสูตร

สันตตรสูตร (Iti 73) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเพื่อชี้ให้เห็นถึงความละเอียดประณีตของสภาวะจิตและการบรรลุถึงความดับทุกข์อย่างแท้จริง โดยทรงเปรียบเทียบระดับความสงบของสภาวะต่างๆ เพื่อนำไปสู่เป้าหมายสูงสุดคือพระนิพพาน

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้เน้นย้ำถึงการจัดลำดับความสงบ (Peacefulness) ของสภาวะจิต ดังนี้:

• รูปธรรม (Form states): เป็นสภาวะที่ยังมีตัวตนหรือรูปกายปรากฏอยู่ ซึ่งมีความสงบน้อยกว่าสภาวะอื่นๆ
• อรูปธรรม (Formless states): เป็นสภาวะที่ละเอียดและสงบกว่ารูปธรรม แต่ยังไม่ถือว่าเป็นที่สุด
• นิโรธ (Cessation): คือความดับสนิทแห่งสังขาร เป็นสภาวะที่สงบและประณีตที่สุด ซึ่งถือเป็นเป้าหมายสูงสุดในทางพุทธศาสนา

พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่า เหล่าสัตว์ที่ยังติดอยู่ในรูปภพหรืออรูปภพ หากยังไม่เข้าใจและไม่สามารถเข้าถึงความดับ (นิโรธ) ได้อย่างแท้จริง ย่อมต้องเวียนว่ายตายเกิดในวัฏสงสารต่อไปตามแรงของกิเลสและอวิชชา แต่สำหรับผู้ที่เข้าใจในเรื่องของ "รูป" อย่างถ่องแท้ ไม่หลงติดอยู่ใน "อรูป" และหลุดพ้นด้วยการทำนิโรธให้แจ้ง ผู้นั้นถือเป็นผู้พิชิตความตาย

บทสรุปของพระสูตรนี้กล่าวถึงผู้ที่ได้สัมผัสกับ อมตธรรม (ธาตุที่ปราศจากความตาย) ซึ่งเป็นสภาวะที่ปราศจากความยึดมั่นถือมั่นและปราศจากอาสวะกิเลสโดยสิ้นเชิง พระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เองจึงทรงแสดงธรรมเพื่อนำพาสรรพสัตว์ไปสู่สภาวะที่ไร้ความโศกเศร้าและปราศจากมลทินทั้งปวง ซึ่งนั่นคือสภาวะแห่งความบริสุทธิ์และการหลุดพ้นที่แท้จริงตามหลักแห่งพระพุทธศาสนา