นิทานสูตร

นิทานสูตร (SN12.60) เป็นพระสูตรที่อยู่ในสังยุตตนิกาย นิทานวรรค ซึ่งกล่าวถึงหลักปฏิจจสมุปบาท หรือการเกิดขึ้นพร้อมแห่งธรรมทั้งหลายโดยอาศัยกันและกัน อันเป็นหัวใจสำคัญของพระพุทธศาสนา พระสูตรนี้เริ่มต้นขึ้นเมื่อพระอานนท์ได้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ เมืองกัมมาสธรรมะ ในแคว้นกุรุ และทูลว่าปฏิจจสมุปบาทนั้นลึกซึ้งและมีนัยยะอันลึกซึ้ง แต่สำหรับท่านแล้วกลับดูเหมือนชัดเจนแจ่มแจ้ง.

อย่างไรก็ตาม พระพุทธองค์ได้ตรัสตอบพระอานนท์ว่า "อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์! อย่ากล่าวอย่างนั้น! ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งและมีนัยยะอันลึกซึ้ง" จากนั้นพระองค์ได้ทรงอธิบายด้วยอุปมาถึงต้นไม้ใหญ่ เพื่อแสดงให้เห็นถึงความมั่นคงและยากที่จะถอนรากถอนโคนของกระบวนการแห่งทุกข์นี้. หากต้นไม้ใหญ่มีรากที่หยั่งลึกลงไปและแผ่กว้างออกไป ย่อมได้รับน้ำหล่อเลี้ยงและยืนต้นอยู่ได้นาน ตัณหา (ความทะยานอยาก) ก็เปรียบเสมือนรากที่คอยหล่อเลี้ยงให้การยึดมั่นถือมั่นและภพชาติยังคงดำรงอยู่ต่อไป.

พระพุทธองค์ทรงสอนว่า เมื่อบุคคลพิจารณาเห็นความเพลินในสิ่งที่น่าติดใจ ความอยากย่อมเพิ่มขึ้น. เมื่อมีความอยากเป็นปัจจัย ย่อมมีการยึดมั่นถือมั่นเป็นปัจจัย และต่อจากนั้นก็เกิดภพ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และความคับแค้นใจขึ้น เป็นการเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งปวง ในทางตรงกันข้าม เมื่อบุคคลพิจารณาเห็นโทษหรือภัยในสิ่งที่น่าติดใจ ความอยากย่อมดับไป. เมื่อความอยากดับไป การยึดมั่นถือมั่นก็ดับไป และในที่สุด กองทุกข์ทั้งปวงอันได้แก่ ชรา มรณะ เป็นต้น ก็ย่อมดับไปด้วยเช่นกัน นี่คือหนทางแห่งการดับทุกข์โดยสิ้นเชิง.