วิญญาณสูตรที่ ๙

วิญญาณสูตรที่ ๙ (SN 12.59) ในสังยุตตนิกาย นิทานวรรค เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างวิญญาณกับการเกิดขึ้นและดับไปแห่งทุกข์ โดยเปรียบเทียบกับการเจริญเติบโตและการทำลายต้นไม้ใหญ่

พระองค์ตรัสว่า เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นความเพลิดเพลินในธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องผูกรัด (สังโยชน์) อยู่เนือง ๆ วิญญาณย่อมหยั่งลง คือเกิดการรับรู้และยึดติดในสิ่งนั้น ๆ เมื่อวิญญาณหยั่งลงแล้ว นามรูป (สภาพที่รู้ได้ทางใจและทางกาย) ก็ย่อมเกิดขึ้นเป็นปัจจัยต่อเนื่องกันไป ซึ่งเป็นเหตุให้กองทุกข์ทั้งมวลเกิดขึ้น ดุจดังต้นไม้ใหญ่ที่มีรากหยั่งลงไปในดินและแผ่ออกไปโดยรอบ ดูดซับอาหารหล่อเลี้ยงให้ต้นไม้นั้นตั้งอยู่ได้นาน ฉันใด การพิจารณาเห็นความเพลิดเพลินในสิ่งต่าง ๆ ก็เปรียบเสมือนการหล่อเลี้ยงให้วิญญาณและกองทุกข์ดำรงอยู่และเกิดขึ้น ฉันนั้น.

ในทางกลับกัน เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นโทษหรือความไม่งามในธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องผูกรัด วิญญาณย่อมไม่หยั่งลง เมื่อวิญญาณไม่หยั่งลงแล้ว นามรูปก็ย่อมดับไป ซึ่งเป็นเหตุให้กองทุกข์ทั้งมวลดับไป ดุจดังชายผู้หนึ่งโค่นต้นไม้ใหญ่ลงที่โคน ใช้จอบขุดรากขึ้น แล้วตัดเป็นท่อนเล็ก ๆ ตากลมให้แห้งและเผาจนเป็นเถ้าธุลี แล้วซัดเถ้านั้นไปในสายลมแรง หรือลอยไปในกระแสน้ำเชี่ยว ต้นไม้นั้นก็ถูกตัดขาดรากถอนโคน ดับสูญไป ไม่สามารถงอกขึ้นมาอีกได้ ฉันใด การพิจารณาเห็นโทษในสิ่งต่าง ๆ ก็เปรียบเสมือนการทำลายรากแห่งวิญญาณและกองทุกข์ให้ดับสิ้นไป ไม่ให้เกิดขึ้นอีก ฉันนั้น.