ยทนัตตาสูตร

พระสูตรนัตตาสูตร (SN 22.17) เป็นพระสูตรที่สำคัญยิ่งในพระพุทธศาสนา ว่าด้วยหลักธรรมเรื่อง อนัตตา ซึ่งแปลว่า ไม่ใช่ตัวตน พระสูตรนี้แสดง ณ เมืองสาวัตถี โดยพระพุทธองค์ทรงสอนภิกษุทั้งหลายให้พิจารณาขันธ์ 5 ด้วยปัญญาอันชอบ เพื่อให้หลุดพ้นจากทุกข์

พระพุทธองค์ทรงแสดงว่า ขันธ์ 5 อันประกอบด้วยหมวดหมู่เหล่านี้ ล้วนเป็น อนัตตา ทั้งสิ้น:

• รูป (ร่างกาย) คือสิ่งที่ประกอบขึ้นจากธาตุ 4 และมีการเปลี่ยนแปลงเสื่อมสลายไป
• เวทนา (ความรู้สึก) คือความรู้สึกสุข ทุกข์ หรือไม่สุขไม่ทุกข์ ที่เกิดขึ้นเมื่ออายตนะกระทบกับอารมณ์
• สัญญา (ความจำได้หมายรู้) คือการจดจำสิ่งต่างๆ เช่น จำรูป จำเสียง จำกลิ่น จำรส เป็นต้น
• สังขาร (ความคิดปรุงแต่ง) คือสภาพที่ปรุงแต่งจิตให้เกิดความดี ความชั่ว หรือความเป็นกลาง รวมถึงเจตนาและกรรมต่างๆ
• วิญญาณ (ความรู้แจ้งทางอารมณ์ต่างๆ) คือความรู้แจ้งอารมณ์ผ่านทางทวารทั้งหก เช่น การเห็น การได้ยิน การได้กลิ่น การลิ้มรส การสัมผัส และการคิดนึก

พระพุทธองค์ทรงย้ำว่า สิ่งใดก็ตามที่เป็นอนัตตา ไม่ใช่ตัวตนของเรานั้น พึงเห็นด้วย ปัญญาอันชอบ อย่างแจ่มแจ้งตามความเป็นจริงว่า: ‘นี่ไม่ใช่ของเรา’ (เนเมตัง มะมะ) ‘เราไม่ได้เป็นนั่น’ (นาหะเมโสหะมัสสะมิ) ‘นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา’ (นะ เมโส อัตตา)

เมื่อภิกษุ (หรือผู้ปฏิบัติ) ได้เห็นและเข้าใจอย่างถ่องแท้ด้วยปัญญาว่า ขันธ์ทั้งห้าล้วนเป็นอนัตตา ไม่ใช่สิ่งที่เราจะยึดมั่นถือมั่นได้ จิตย่อมคลายความยึดมั่นถือมั่น ปราศจากความยินดีในขันธ์ 5 ทั้งปวง และหลุดพ้นจากอาสวกิเลส บรรลุถึง วิมุตติ (ความหลุดพ้น) และเข้าใจอย่างถ่องแท้ว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกไม่มี’ ซึ่งหมายถึงการสิ้นสุดแห่งการเกิดและวัฏสงสารอย่างถาวร พระสูตรนี้จึงเป็นรากฐานสำคัญในการทำลาย ทิฏฐิว่ามีตัวตน อันเป็นต้นเหตุแห่งทุกข์ นำไปสู่การดับทุกข์และบรรลุ พระนิพพาน.