ติสสสูตร

ติสสสูตร (สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๓) กล่าวถึงพระติสสะ ผู้เป็นพระญาติของพระพุทธเจ้า ซึ่งกำลังประสบกับความไม่พึงพอใจในชีวิตพรหมจรรย์ รู้สึกสับสนคล้ายคนเมา และมีความสงสัยในพระธรรม คำสอนไม่แจ่มแจ้งแก่ท่าน ทำให้พระติสสะมีความเฉื่อยชาและท้อแท้ในจิตใจ

เมื่อพระภิกษุรูปอื่นนำความนี้ไปกราบทูล พระพุทธเจ้าจึงทรงเรียกพระติสสะมาสอบถาม พระพุทธองค์ทรงตั้งคำถามเกี่ยวกับขันธ์ ๕ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ ว่าหากยังมีความกำหนัด ความพอใจ ความปรารถนาในขันธ์เหล่านี้ เมื่อขันธ์เหล่านั้นแปรปรวนไป จะยังเกิดความโศกเศร้า คร่ำครวญ ความทุกข์ ความไม่สบายใจ และความคับแค้นใจหรือไม่ ซึ่งพระติสสะตอบว่า "มี"

แต่เมื่อทรงถามกลับกันว่า ถ้าปราศจากความกำหนัดในขันธ์ ๕ แล้ว เมื่อขันธ์เหล่านั้นเปลี่ยนแปลงไป ความทุกข์เหล่านั้นจะเกิดขึ้นหรือไม่ พระติสสะตอบว่า "ไม่เกิด" พระพุทธเจ้าจึงตรัสสอนต่อไปว่า สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ และสิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นไม่ใช่ตัวตน เมื่อเห็นดังนี้ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วย่อมเบื่อหน่ายในขันธ์ทั้งห้า คลายกำหนัด และหลุดพ้น

พระพุทธเจ้ายังได้ทรงแสดงอุปมาเปรียบเทียบเรื่องทางเดิน โดยมีชายสองคน คนหนึ่งไม่ชำนาญทาง เปรียบเหมือนปุถุชนทั่วไป อีกคนหนึ่งชำนาญทาง เปรียบเหมือนพระตถาคต (พระพุทธเจ้า) ทางแยกเปรียบเหมือนความสงสัย ทางซ้ายคือกามคุณและมิจฉามรรค ส่วนทางขวาคืออริยมรรคมีองค์ ๘ ป่าทึบเปรียบเหมือนอวิชชา (ความไม่รู้) บึงใหญ่เปรียบเหมือนกามคุณ (ความสุขทางโลก) เหวสูงชันเปรียบเหมือนความคับแค้นใจเพราะความโกรธ ส่วนพื้นที่ราบเรียบอันน่ารื่นรมย์เปรียบเหมือนพระนิพพาน

ในตอนท้าย พระพุทธองค์ทรงให้กำลังใจพระติสสะว่า พระองค์ทรงอยู่ตรงนี้เพื่อตักเตือน ช่วยเหลือ และสั่งสอน ซึ่งทำให้พระติสสะเกิดความปีติยินดีในพระดำรัสของพระพุทธเจ้าเป็นอย่างยิ่ง