สเหตุอนัตตสูตร

เหตุอนัตตสูตร (สังยุตตนิกาย SN 22.20) เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงถึงความเป็นอนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน) ของขันธ์ ๕ และที่สำคัญยิ่งกว่านั้นคือ ทรงชี้ให้เห็นว่าแม้แต่เหตุปัจจัยที่ทำให้ขันธ์ ๕ เหล่านั้นเกิดขึ้น ก็เป็นอนัตตาด้วยเช่นกัน

ในพระสูตรนี้ พระพุทธองค์ทรงอธิบายทีละส่วนของขันธ์ ๕ ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ โดยตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา แม้เหตุปัจจัยที่ให้รูปเกิดขึ้น ก็เป็นอนัตตา. ดูกรภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดจากสิ่งที่เป็นอนัตตา ที่ไหนจักเป็นอัตตาเล่า?" หลักการเดียวกันนี้ทรงนำไปใช้กับ เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ ด้วย คือสิ่งใดที่เกิดขึ้นจากเหตุปัจจัยอันเป็นอนัตตา สิ่งนั้นย่อมไม่ใช่ตัวตน

การพิจารณาเช่นนี้ นำไปสู่ความเข้าใจที่ลึกซึ้งว่า ไม่มีสิ่งใดในขันธ์ ๕ ที่สามารถยึดถือว่าเป็น "เรา" "ของเรา" หรือ "ตัวตนของเรา" ได้เลย เนื่องจากทั้งตัวขันธ์และเหตุแห่งการเกิดขึ้นล้วนเป็นอนัตตา ไม่ใช่สิ่งเที่ยงแท้และไม่อยู่ภายใต้การควบคุมบังคับบัญชา

เมื่ออริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่เช่นนี้ ย่อมเกิดความเบื่อหน่ายในรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เมื่อเบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตก็ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ก็ย่อมรู้แจ้งว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี ซึ่งเป็นการบรรลุถึงจุดหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนา คือความหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวง.