วินีลกชาดก

วินีลกชาดก เป็นเรื่องราวที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงเพื่อเตือนสติ พระเทวทัต ผู้พยายามลอกเลียนแบบพุทธจริยาวัตรเพื่อหวังลาภสักการะ แต่ท้ายที่สุดกลับประสบความพินาศ โดยเปรียบเทียบกับเรื่องราวในอดีตชาติของนกวินีลกะ

เนื้อหาโดยสรุปมีดังนี้:

• กำเนิดและที่มา: ในอดีตกาล พญาหงส์ทองได้มีสัมพันธ์กับนางกาจนให้กำเนิดลูกชื่อว่า วินีลกะ ซึ่งมีสีคล้ำไม่เหมือนพ่อ เมื่อลูกหงส์สองตัวของพญาหงส์ทราบเรื่อง จึงไปรับวินีลกะมาเพื่อพาไปพบพ่อ แต่ระหว่างทางวินีลกะเกิดความทะนงตนสำคัญผิดคิดว่าตนมีศักดิ์ศรีเทียบเท่ากับพระเจ้าวิเทหราชที่กำลังเสด็จประพาสเมือง จึงกล่าววาจาเปรียบเทียบหงส์ว่าเหมือนม้าอาชาไนยที่พาตนไป
• การตักเตือน: ลูกหงส์นำเรื่องไปแจ้งแก่พญาหงส์ พญาหงส์จึงโกรธและตำหนิวินีลกะที่ ไม่รู้จักประมาณตน บังอาจเปรียบเทียบตนเองกับผู้อื่นในที่ที่ไม่ใช่ถิ่นกำเนิดของตน จึงสั่งให้ลูกหงส์นำวินีลกะไปปล่อยคืนยังที่อยู่ของแม่ที่เป็นบริเวณกองขยะหรือใกล้หมู่บ้านตามเดิม
• การประชุมชาดก: พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า วินีลกะ คือพระเทวทัต, ลูกหงส์สองตัว คืออัครสาวกทั้งสอง, พญาหงส์ คือพระอานนท์ และ พระเจ้าวิเทหะ คือพระพุทธองค์เอง

คำสอนหลัก: ชาดกเรื่องนี้สอนให้รู้ถึงโทษของการ "ไม่รู้จักประมาณตน" และการพยายามทำตัวเลียนแบบผู้อื่นในสิ่งที่เกินตัวหรือไม่เหมาะสมกับสถานะเดิมของตนเอง ซึ่งนอกจากจะไม่ทำให้ได้รับการยอมรับแล้ว ยังนำมาซึ่งความเสื่อมเสียและภัยพิบัติแก่ตนเองในที่สุด เปรียบเสมือนผู้ที่ขาดสติปัญญาและไม่ตระหนักถึงรากเหง้าของตน