โสมทัตตชาดก

โสมทัตตชาดก เป็นเรื่องราวที่พระพุทธเจ้าทรงปรารภถึงพระโลฬุทายีเถระ ผู้มีนิสัยประหม่าและมักพูดผิดพลาดอยู่เสมอ โดยทรงยกเหตุการณ์ในอดีตชาติมาเป็นอุทาหรณ์สอนใจ

ในอดีตกาล พระโพธิสัตว์อุบัติเป็นบุตรพราหมณ์นามว่า โสมทัต เมื่อบิดาต้องการไปทูลขอโคจากพระราชาเพื่อมาทำกสิกรรม แต่บิดาเป็นคนขี้ประหม่าและไม่กล้าพูดต่อหน้าผู้อื่น พระโพธิสัตว์จึงพาบิดาไปซักซ้อมการกราบทูลที่ป่าช้าพีรณัตถัมภกะเป็นเวลานานถึงหนึ่งปี จนบิดาสามารถท่องจำบทพูดได้อย่างคล่องแคล่ว

เมื่อถึงคราวเข้าเฝ้าจริง ความประหม่าทำให้บิดากลับทูลพระราชาด้วยความผิดพลาด แทนที่จะทูลขอโค กลับกลายเป็นทูลถวายโคที่มีอยู่ให้พระราชาแทน อย่างไรก็ตาม พระราชาทรงทราบว่าเป็นความผิดพลาดจึงทรงพระสรวล และด้วยความเมตตาจึงพระราชทานโคและทรัพย์สินให้แก่ครอบครัวของโสมทัตเป็นจำนวนมาก พระโพธิสัตว์จึงได้กล่าวเตือนสติบิดาถึงความเพียรที่ไร้ปัญญา และบิดาได้ตอบกลับถึงสัจธรรมของการขอ

• บทเรียนเรื่องความเพียรและปัญญา: การทำความเพียรอย่างหนักแม้จะใช้เวลานาน แต่หากขาดปัญญาประกอบหรือสติในการแก้ไขสถานการณ์เฉพาะหน้า ความเพียรนั้นย่อมไม่อาจป้องกันความผิดพลาดได้
• สัจธรรมแห่งการขอ: การขอมีธรรมชาติเป็นธรรมดา คือมีโอกาสทั้งการสมหวัง (ได้ทรัพย์) และความผิดหวัง (ไม่ได้ทรัพย์) เป็นเรื่องปกติที่ควรทำใจยอมรับ

พระศาสดาทรงสรุปว่า บิดาของโสมทัตในครั้งนั้น คือพระโลฬุทายีเถระในปัจจุบัน และโสมทัตคือพระองค์เอง เรื่องนี้ชี้ให้เห็นว่านิสัยของบุคคลบางอย่างเป็นสิ่งที่แก้ไขได้ยาก แม้จะผ่านการฝึกฝนมาอย่างดีแล้วก็ตาม