พรหมทัตตชาดก

พรหมทัตตชาดก เป็นเรื่องราวที่สอนถึงความละอายเกรงกลัวต่อบาป (หิริโอตตัปปะ) และความระมัดระวังในการดำรงตนของบัณฑิต โดยมีใจความสำคัญคือ พระโพธิสัตว์ได้เกิดเป็นดาบสและได้รับความอุปถัมภ์จากพระเจ้าปัญจาลราช เมื่อถึงเวลาต้องเดินทางกลับป่า ดาบสมีความประสงค์จะขอรองเท้าและร่มใบไม้ แต่กลับใช้เวลาถึง 12 ปีในการหาโอกาสทูลขอเพียงลำพัง เนื่องจากไม่ต้องการให้คนอื่นเห็นภาพของ "ผู้ขอ" และ "ผู้ถูกขอ" เพราะถือว่าการขอและการปฏิเสธนั้นเปรียบเสมือนการร้องไห้ ซึ่งเป็นการแสดงกิริยาที่ไม่งามต่อหน้าสาธารณชน

เมื่อพระราชาได้ทราบเหตุผลอันประกอบด้วยเหตุผลและมีจริยธรรมอันสูงส่งของพระดาบส ก็ทรงเลื่อมใสยิ่งนัก จึงพยายามถวายทรัพย์สินจำนวนมาก แต่พระดาบสกลับเลือกรับเพียงสิ่งที่จำเป็นต้องใช้ตามความตั้งใจเดิม พร้อมทั้งถวายโอวาทให้พระราชาทรงดำรงอยู่ในความไม่ประมาทและรักษาศีล

ประเด็นคำสอนสำคัญและข้อคิดจากชาดก:

• ความเกรงใจและหิริโอตตัปปะ: บัณฑิตย่อมระมัดระวังแม้ในเรื่องเล็กน้อย เพื่อไม่ให้เกิดความกระดากอายหรือทำให้ผู้อื่นต้องลำบากใจในการปฏิเสธ
• ทัศนคติต่อการขอและการให้: การขอมีธรรมชาติที่อาจนำมาซึ่งความทุกข์ใจทั้งผู้ขอและผู้ถูกปฏิเสธ บัณฑิตจึงหลีกเลี่ยงการกระทำที่อาจกระทบต่อจิตใจของผู้อื่น
• ความสันโดษ: แม้จะมีโอกาสได้รับทรัพย์สมบัติมหาศาลจากพระราชา แต่พระโพธิสัตว์ก็ปรารถนาเพียงสิ่งของที่จำเป็นต่อการใช้งานตามฐานะเท่านั้น
• หน้าที่ของกัลยาณมิตร: ผู้ที่มีสติปัญญาควรใช้โอกาสในการแนะนำผู้อื่นให้ตั้งมั่นอยู่ในศีลธรรมและความไม่ประมาทอยู่เสมอ

เรื่องนี้สอนให้เห็นถึงความงดงามของจริยวัตรที่เปี่ยมด้วยความเคารพและการให้เกียรติซึ่งกันและกัน ซึ่งเป็นคุณธรรมที่พระศาสดาใช้เป็นบทเรียนเพื่อสั่งสอนภิกษุให้ลดละความมักมากในการขอและรักษาความเป็นสมณะที่ดี