โคธชาดก

โคธชาดก เป็นชาดกว่าด้วยเรื่องราวของสามีภรรยาคู่หนึ่งที่ผ่านความทุกข์ยากในป่ามาด้วยกัน โดยมีเหตุการณ์สำคัญคือการที่พระราชบุตร (สามี) แอบกินเหี้ยย่างจนหมดในขณะที่พระราชธิดา (ภรรยา) ไปตักน้ำ โดยโกหกว่าเหี้ยนั้นหนีไปได้ ต่อมาเมื่อพระราชบุตรได้ครองราชย์กลับไม่มีความรักหรือให้เกียรติพระมเหสีเช่นเดิม ทำให้พระนางต้องทนทุกข์อยู่กับความเย็นชาของพระสวามี

พระโพธิสัตว์ซึ่งในชาตินั้นเกิดเป็นบัณฑิต ได้เข้ามาตักเตือนพระมเหสีและให้ข้อคิดแก่พระราชาผ่านคาถาธรรมะ เพื่อชี้ให้เห็นถึงหลักการปฏิบัติตนในความสัมพันธ์ ดังนี้:

• การตอบแทนความสัมพันธ์: พึงอ่อนน้อมต่อผู้ที่อ่อนน้อม พึงคบหาและทำกิจแก่ผู้ที่ช่วยทำกิจ ไม่ควรผูกมัดหรือทำความเจริญให้แก่ผู้ที่มุ่งแต่ความเสื่อม หรือผู้ที่ไม่ปรารถนาจะคบหาสมาคมกับเรา
• การยอมรับความจริง: หากผู้อื่นทอดทิ้งเราไปหรือหมดความรักแล้ว ก็ไม่ควรดึงดันหรือทำความสิเนหาในคนที่ไม่มีใจให้ ควรปล่อยวางและแสวงหาชีวิตใหม่เปรียบดังนกที่ย้ายจากต้นไม้ที่หมดผลไปหาต้นใหม่ที่มีผลอุดมสมบูรณ์

เมื่อพระราชาได้ฟังถ้อยคำของบัณฑิตจึงเกิดความตระหนักและระลึกถึงความกตัญญูและคุณความดีของพระมเหสีที่ร่วมทุกข์ร่วมสุขกันมา จึงได้ประทานความเป็นใหญ่และราชสมบัติให้แก่พระมเหสีเป็นการตอบแทน และให้รางวัลแก่บัณฑิตผู้เป็นกัลยาณมิตรที่ช่วยชี้ทางสว่างให้

บทสรุปของเรื่องนี้ สอนให้รู้จักการเลือกคบคนและการมีความกตัญญูต่อผู้ที่มีพระคุณ หากความสัมพันธ์ไม่มีความรักความอาลัยหลงเหลืออยู่ การยอมรับความจริงและการถอยห่างออกมาถือเป็นวิถีของบัณฑิต ในขณะเดียวกัน ผู้ที่เป็นใหญ่ควรหมั่นระลึกถึงคุณความดีของผู้ที่ช่วยเหลือตนในยามยากลำบากอยู่เสมอ