เทวตาปัญหชาดก

เทวตาปัญหาชาดก เป็นพระชาดกที่ปรากฏในขุททกนิกาย ซึ่งมีเนื้อหาเป็นปริศนาธรรมที่เทวดาได้ตั้งคำถามทดสอบพระปัญญาของพระราชา (พระโพธิสัตว์) เกี่ยวกับพฤติกรรมของมนุษย์ในสถานการณ์ที่ดูเหมือนจะเป็นการกระทำที่ไม่เหมาะสมหรือรุนแรง แต่ในความเป็นจริงกลับนำไปสู่ความรักใคร่และความเข้าใจอันดีต่อกัน โดยมีเนื้อหาใจความสำคัญแยกเป็นหัวข้อพฤติกรรมดังนี้:

• การประหารด้วยมือและเท้า: การที่บุคคลหนึ่งใช้กำลังประหารอีกคนหนึ่งด้วยมือและเท้า แต่ผู้ถูกกระทำกลับยังคงรักใคร่ในผู้กระทำ (กรณีนี้หมายถึงมารดาบิดาที่สั่งสอนบุตรด้วยการตี เพื่อให้บุตรเป็นคนดี)
• การด่าทอด้วยถ้อยคำรุนแรง: การที่บุคคลหนึ่งด่าทอผู้อื่นตามความพอใจโดยไม่ได้มุ่งหวังให้เกิดอันตราย แต่ผู้ถูกด่ากลับยังคงรักใคร่ (กรณีนี้เปรียบได้กับการตักเตือนด้วยความหวังดี)
• การกล่าวตู่หรือท้วงติง: การที่บุคคลกล่าววาจาไม่จริงหรือหยอกล้อด้วยคำเหลาะแหละ แต่กลับยังเป็นที่รักและผูกพันกัน (กรณีนี้หมายถึงความสนิทสนมของมิตรสหาย)
• การนำเอาทรัพย์สินไป: การที่บุคคลนำเอาข้าว น้ำ ผ้า หรือเสนาสนะไป แต่เจ้าของทรัพย์นั้นกลับยังมีความรักใคร่ (กรณีนี้เปรียบได้กับการที่บุตรหลานนำทรัพย์สินของบิดามารดาไปใช้)

คำสอนหลักของชาดกเรื่องนี้มุ่งชี้ให้เห็นว่า "เจตนา" คือเครื่องตัดสินการกระทำ การกระทำภายนอกที่ดูเหมือนรุนแรงหรือล่วงเกิน หากมีพื้นฐานมาจากความเมตตา ความปรารถนาดี และสายสัมพันธ์ที่แน่นแฟ้น ย่อมไม่ก่อให้เกิดความเกลียดชัง แต่กลับเป็นเครื่องยืนยันถึงความรักและความห่วงใยที่บุคคลเหล่านั้นมีต่อกัน โดยในอรรถกถาได้ระบุว่าเนื้อหาการขยายความและรายละเอียดของปัญหาเหล่านี้ทั้งหมดนั้น ปรากฏอยู่ใน มหาอุมังคชาดก ซึ่งเป็นการแสดงให้เห็นว่าพระโพธิสัตว์ผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด ย่อมสามารถมองทะลุถึงเจตนาที่ซ่อนอยู่ภายใต้พฤติกรรมภายนอกได้เสมอ