หิริชาดก

หิริชาดก เป็นชาดกที่แสดงถึงหลักธรรมเกี่ยวกับการพิจารณามิตรแท้และมิตรเทียม โดยพระศาสดาได้ทรงปรารภเศรษฐีชาวปัจจันตคามผู้เป็นสหายของอนาถบิณฑิกเศรษฐี แล้วตรัสแสดงธรรมเทศนาผ่านคาถาภาษิตของพระพุทธศาสนา

ใจความสำคัญของชาดกเรื่องนี้สรุปได้เป็นประเด็นหลัก ดังนี้:

• การสังเกตมิตรเทียม: บัณฑิตสามารถรู้เท่าทันผู้ที่ไม่ใช่มิตรได้จากพฤติกรรม คือ ผู้ที่หมดความอาย ไม่มีความเมตตา ดีแต่พูดแต่ไม่กระทำจริงตามคำพูด ไม่มีความเอื้อเฟื้อ และคอยจ้องจับผิดหรือมุ่งความแตกร้าวอยู่ตลอดเวลา
• ลักษณะของมิตรแท้: คือผู้ที่ไม่ประมาท เป็นคนหนักแน่นที่ใครยุยงให้แตกแยกไม่ได้ ไม่มีวามรังเกียจ และมีความไว้วางใจเสมือนบุตรที่นอนแนบอยู่บนอกมารดา
• หน้าที่ของกุลบุตร: ผู้ที่มองเห็นผลและอานิสงส์ ย่อมปฏิบัติหน้าที่ด้วยความไม่ประมาท สร้างเหตุแห่งความปราโมทย์ และความสุขที่นำมาซึ่งการสรรเสริญ
• รสแห่งธรรมะ: บุคคลผู้ได้ดื่มรสอันเกิดจากวิเวก รสแห่งความสงบ และรสคือธรรมปีติ ย่อมเป็นผู้ปราศจากความกระวนกระวายและหมดสิ้นบาป

ในบทสรุปแห่งชาดกนี้ พระพุทธองค์ได้ทรงประชุมชาดกโดยทรงระบุว่า เศรษฐีชาวปัจจันตคามในครั้งนั้น ได้มาเป็นเศรษฐีชาวปัจจันตคามในปัจจุบัน ส่วนพาราณสีเศรษฐีผู้กล่าวสอนในกาลนั้น ได้มาเป็นพระองค์เอง