สิริกาฬกัณณิชาดก

สิริกาฬกัณณิชาดก เป็นชาว่าด้วยเรื่องราวของความเจริญ (สิริ) และความเสื่อม (กาลกรรณี) ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารภถึงท่านอนาถปิณฑิกเศรษฐีผู้มีความสะอาดบริสุทธิ์ทั้งตนเองและบริวาร ณ พระเชตวันมหาวิหาร

เนื้อหาในชาดกกล่าวถึงเหตุการณ์ที่เทพธิดา 2 องค์ คือ นางกาลกรรณี (ธิดาท้าววิรูปักษ์) และ นางสิริลักษมิ์ (ธิดาท้าวธตรฐ) เกิดแย่งชิงสิทธิ์ในการสรงน้ำ ณ สระอโนดาดก่อนกัน จนต้องไป ท้าวสักกะเทวราช เป็นผู้ชี้ขาด ท้าวสักกะทรงตัดสินให้ไปถามจาก สุจิปริวารเศรษฐี (พระโพธิสัตว์) ผู้จัดเตรียมที่นั่งที่นอนอันไม่เปรอะเปื้อนไว้รอผู้มีศีลบริสุทธิ์

เมื่อเทพธิดาทั้งสองปรากฏกายขึ้นทีละองค์ เศรษฐีได้สอบถามถึงลักษณะของบุคคลที่เป็นที่รักของพวกนาง ได้รับคำตอบที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง ดังนี้:

• ลักษณะของคนที่เป็นที่รักของนางกาลกรรณี (ความเสื่อม): ได้แก่ คนมักโกรธ ผูกโกรธ ลบหลู่คุณท่าน ริษยา ตระหนี่ โอ้อวด พูดส่อเสียด หยาบคาย ทำลายความสามัคคี ไม่รู้จักรักษามิตร และเป็นผู้ประมาทมัวเมา
• ลักษณะของคนที่เป็นที่รักของนางสิริลักษมิ์ (ความเจริญ): ได้แก่ คนมีความเพียร ไม่หวั่นไหวต่อความลำบาก ขยันขันแข็งในการงาน ไม่ละเลยประโยชน์ในกาล ประพฤติธรรม อ่อนน้อมถ่อมตน มีเมตตา สงเคราะห์ผู้อื่นด้วยสังคหธรรม และมีวาจาไพเราะสุภาพ

ในที่สุด พระโพธิสัตว์ได้ไล่นางกาลกรรณีผู้เป็นกาลกรรณีออกไป และต้อนรับนางสิริลักษมิ์ให้นอนพักบนอาสนะอันบริสุทธิ์ สรุปคำสอนสำคัญจากชาดกนี้คือ "คนสร้างโชคด้วยตนเอง สร้างเคราะห์ด้วยตนเอง ผู้อื่นจะสร้างโชคหรือเคราะห์ให้ไม่ได้เลย" ความสุขและความเสื่อมล้วนมาจากกรรมและการประพฤติปฏิบัติของตนเองทั้งสิ้น