กุกกุชาดก

กุกกุชาดก เป็นชาดกในขุททกนิบาต ที่แสดงถึง ปฏิปทาของพระราชาผู้เป็นบัณฑิต ผ่านการถวายพระโอวาทของพระโพธิสัตว์ (ซึ่งเสวยพระชาติเป็นอำมาตย์) แด่พระเจ้าพรหมทัตแห่งนครพาราณสี ผู้ทรงครองราชย์โดยไม่เป็นธรรม ทรงรีดนาทาเร้นและเก็บภาษีราษฎรอย่างกดขี่ พระโพธิสัตว์ได้ใช้สิ่งรอบตัวในพระราชอุทยานมาเปรียบเทียบเป็นธรรมโอวาท 3 ประการ ดังนี้

• การยึดเหนี่ยวข้าราชบริพาร: เปรียบเทียบกับ ยอดโดมและจันทัน ที่ต้องพึ่งพาและค้ำจุนซึ่งกันและกัน พระราชาผู้ทรงธรรมต้องอาศัยมิตรอำมาตย์และราษฎรที่มีความสามัคคีและมั่นคง หากขาดการยึดเหนี่ยวกัน พระราชาก็จะเสื่อมจากอิสริยยศและสิริ
• การเก็บภาษีโดยไม่เบียดเบียน: เปรียบเทียบกับการ ปอกเปลือกผลมะงั่ว ผู้มีปัญญาจะปอกแต่เปลือกบางๆ ที่แข็งและขมออก โดยรักษาเนื้อและรสชาติไว้ ฉันใด พระราชาผู้ทรงปรีชาก็ไม่ควรขูดรีดภาษีอย่างรุนแรง แต่ควรเก็บทรัพย์ตามทำนองคลองธรรม ปฏิบัติด้วยราชธรรม 10 ประการ และสร้างความสุขสำราญแก่ราษฎร
• ความบริสุทธิ์จากกิเลส: เปรียบเทียบกับ ดอกบัวหลวง ที่เกิดในโคลนตมและน้ำแต่วันขึ้นมาพ้นน้ำได้โดยไม่ถูกน้ำและโคลนเปื้อน ฉันใด พระราชาผู้ทรงพระราชวินิจฉัยด้วยความสะอาด ปราศจากอคติ ไม่หุนหันพลันแล่น และเว้นจากกรรมกิเลส ก็ย่อมไม่แปดเปื้อนด้วยบาปกรรม

เมื่อพระราชาทรงสดับคำสอนเหล่านี้ จึงทรงกลับพระทัย หันมาครองราชย์โดยธรรม ทรงบำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น จนได้เสด็จไปสู่สุคติในเบื้องหน้า โดยพระศาสดาได้ทรงประชุมชาดกไว้ว่า พระราชาในครั้งนั้นคือพระอานนท์ ส่วนอำมาตย์ผู้เป็นบัณฑิตคือพระองค์เอง