มาตุโปสกคิชฌชาดก

มาตุโปสกคิชฌชาดก หรือ คิชฌชาดก เป็นชาดกในขุททกนิกาย พระไตรปิฎกฉบับ มมร ที่แสดงถึงความกตัญญูกตเวทิตาธรรมและการปฏิบัติบูชาต่อผู้มีพระคุณ โดยมีเนื้อหาสำคัญเกี่ยวกับพระโพธิสัตว์ที่เสวยพระชาติเป็นพญาแร้ง ซึ่งทำหน้าที่เลี้ยงดูบิดามารดาผู้ชราภาพและตาบอดซึ่งอาศัยอยู่ที่เขาคิชฌกูฏ วันหนึ่งขณะออกหาอาหาร พญาแร้งได้บินเข้าไปติดตาข่ายและบ่วงของนายพรานนิลิยะ แต่ด้วยความที่เป็นผู้มีความกตัญญูอย่างยิ่ง จึงไม่ได้ร่ำไห้คร่ำครวญถึงชีวิตของตนเอง กลับมีความทุกข์โศกและห่วงใยแต่บิดามารดาว่าจะต้องอดอาหารและถึงแก่ความตายเพราะขาดผู้ดูแล

เมื่อนายพรานได้ยินเสียงและฟังคำกล่าวของพญาแร้ง ประกอบกับธรรมกถาที่พญาแร้งแสดงให้เห็นถึงสัจธรรมที่ว่า "เมื่อถึงคราวพินาศและความเสื่อมมาถึง แม้สัตว์ที่มีสายตากว้างไกลก็ย่อมมองไม่เห็นภัยที่อยู่ใกล้ตัว" ทำให้นายพรานเกิดความซาบซึ้งใจ เมตตา และคลายความเห็นแก่ตัว เกิดความเลื่อมใสในความกตัญญูของพญาแร้ง จึงยอมปล่อยตัวพญาแร้งให้เป็นอิสระ เพื่อให้กลับไปปฏิบัติหน้าที่เลี้ยงดูบิดามารดาผู้แก่เฒ่าต่อไป

จากพระสูตรนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงนำมาตรปรารภเพื่อสอนภิกษุผู้เลี้ยงมารดา พร้อมทั้งทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า:

• พ่อแม่ในครั้งนั้น ได้แก่ ราชตระกูลใหญ่
• บุตรนายพรานในครั้งนั้น ได้แก่ พระฉันนเถระ
• พระยาแร้ง (ผู้มีความกตัญญู) ได้แก่ พระองค์เอง (ตถาคต)

คำสอนหลักของชาดกนี้: มุ่งเน้นการปลูกฝังความกตัญญูกตเวที การดูแลเอา ใจใส่บิดามารดาผู้มีพระคุณ ซึ่งเป็นเครื่องหมายของคนดี และการมีจิตใจที่ประกอบด้วยความเมตตา กรุณา ซึ่งสามารถเอาชนะความโหดร้ายและเปลี่ยนแปลงจิตใจของผู้อื่นให้หันมาประพฤติชอบได้