มหากปิชาดก

มหากปิชาดก เป็นเรื่องราวในขุททกนิกาย ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงเพื่อปรารภการบำเพ็ญ ญาตัตถจริยา (การบำเพ็ญประโยชน์เพื่อพระญาติ) ณ พระวิหารเชตวัน โดยสะท้อนถึงพระเมตตาและการเสียสละอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ในอดีตชาติ

ในอดีตกาล พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็น พญาวานร มีบริวารแปดหมื่นตัว อาศัยอยู่ใกล้ต้นมะม่วงริมฝั่งแม่น้ำคงคา วันหนึ่ง ผลมะม่วงสุกผลหนึ่งได้ลอยน้ำไปจนถึงพระเจ้ากรุงพาราณสี พระองค์ทรงติดพระทัยในรสชาติ จึงเสด็จตามหาจนพบต้นมะม่วงนั้น และทรงมีรับสั่งให้ทหารล้อมจับฝูงวานรในเวลากลางคืนเพื่อความสำราญในการเสวยเนื้อ

เมื่อฝูงวานรตกอยู่ในภัยอันตราย พระโพธิสัตว์ได้แสดงความเสียสละด้วยการ ทอดตัวเป็นสะพาน ใช้เถาวัลย์ผูกสะเอวแล้วกระโดดข้ามไปยังฝั่งตรงข้าม เพื่อให้บริวารทั้งหมดเหยียบหลังข้ามหนีไปได้อย่างปลอดภัย แม้ตนเองจะได้รับบาดเจ็บสาหัสเพราะถูกพระเทวทัต (ในร่างวานรวายร้าย) กระโดดเหยียบซ้ำด้วยความอิจฉา แต่พระองค์ก็ทรงมีความสุขที่ได้ช่วยชีวิตบริวาร

พระเจ้าพาราณสีทรงทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์ทั้งหมดด้วยความทึ่งในคุณธรรมและความเสียสละของพญาวานร จึงทรงดูแลรักษาพญาวานรด้วยความเคารพ พระโพธิสัตว์ได้ใช้ช่วงเวลานั้น แสดงธรรมโปรดพระราชา โดยฝากข้อคิดสำคัญไว้ว่า:

• ทศพิธราชธรรม: กษัตริย์ผู้ทรงปรีชาควรปกครองแผ่นดินโดยธรรม ปราศจากการบีบคั้น และทรงใช้สังคหวัตถุ 4 ในการผูกใจราษฎร
• การบำเพ็ญประโยชน์: ผู้นำควรแสวงหาความสุข ความปลอดภัย และความร่มเย็นให้แก่ประชาชนทั่วหน้า เหมือนดั่งที่พญาวานรสละชีพเพื่อฝูงวานร

หลังจากพระโพธิสัตว์สิ้นชีพ พระเจ้าพาราณสีทรงจัดงานพระราชทานเพลิงศพอย่างยิ่งใหญ่ และทรงดำรงอยู่ในโอวาทของพระโพธิสัตว์ ประพฤติปฏิบัติธรรมตลอดพระชนม์ชีพจนได้เสด็จไปสู่สุคติ ในท้ายที่สุด พระพุทธองค์ทรงประชุมชาดกโดยระบุว่า พระเจ้าพาราณสีในครั้งนั้นคือพระอานนท์ วานรวายร้ายคือพระเทวทัต ส่วนพญาวานรผู้เสียสละคือองค์พระตถาคตเอง