เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร

เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร (SN 28.8) เป็นพระสูตรในสังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ที่กล่าวถึงการสนทนาระหว่างท่านพระอานนท์และท่านพระสารีบุตร ณ กรุงสาวัตถี. เรื่องราวเริ่มต้นขึ้นเมื่อท่านพระอานนท์ได้สังเกตเห็นอินทรีย์ของท่านพระสารีบุตรผ่องใสยิ่งนัก สีหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง จึงได้สอบถามว่า วันนั้นท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไร.

ท่านพระสารีบุตรได้ตอบว่า ท่านได้เข้าถึงและพักอยู่ใน "เนวสัญญานาสัญญายตนฌาน" (ภาวะที่มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่) โดยล่วงพ้น "อากิญจัญญายตนฌาน" (ภาวะที่ไม่มีอะไรจะยึดถือ) เสียได้โดยประการทั้งปวง. สิ่งสำคัญที่ท่านพระสารีบุตรเน้นย้ำคือ ในการเข้าถึงฌานขั้นสูงนี้ ท่านมิได้มีความคิดว่า "เรากำลังเข้า" "เราได้เข้าแล้ว" หรือ "เราออกจากฌานนี้แล้ว". ซึ่งแสดงให้เห็นถึงการปราศจากความยึดมั่นในตัวตนแม้ในสภาวะจิตที่ละเอียดประณีตอย่างยิ่ง.

เนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้เป็นอรูปฌานขั้นที่แปด ซึ่งเป็นภาวะที่จิตละเอียดมากถึงขั้นที่ความกำหนดหมาย (สัญญา) มีอยู่ก็จริง แต่ละเอียดจนแทบจะเรียกได้ว่าไม่มีความหมาย หรือ "มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่" เป็นสภาวะที่จิตสงบตั้งมั่น ผ่องใส อย่างไรก็ตาม พระพุทธองค์ทรงตรัสว่า ธรรมนี้ไม่ใช่ธรรมเครื่องขัดเกลากิเลสในวินัยของพระอริยะ แต่เป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันธรรม และจัดเป็นสมาบัติประเภทเสวยผล ซึ่งละเอียดเกินกว่าจะนำมาใช้เป็นฐานในการเจริญวิปัสสนาโดยตรงได้สำหรับบุคคลทั่วไป เว้นแต่ปัญญาของพระสารีบุตรเป็นต้น.