อุเปกขาสูตร

อุเปกขาสูตร (สังยุตตนิกาย SN 28.4) กล่าวถึงเรื่องราวของพระสารีบุตรที่แสดงให้เห็นถึงความสงบและความบริสุทธิ์แห่งจิตอันเกิดจากการเจริญอุเบกขาในฌาน. พระสูตรเริ่มต้นขึ้นเมื่อพระสารีบุตรได้ไปปฏิบัติธรรมในป่าอิจฉานังคละ. หลังจากที่ท่านออกจากสมาบัติ พระอานนท์ได้สังเกตเห็นว่าอินทรีย์ของพระสารีบุตรผ่องใสยิ่งนัก ผิวพรรณก็บริสุทธิ์ผุดผ่อง จึงได้สอบถามว่าท่านได้เจริญภาวนาอะไรมา.

พระสารีบุตรตอบว่า ท่านได้เข้าถึงและดำรงอยู่ในจตุตถฌาน ซึ่งเป็นสภาวะที่ปราศจากสุขและทุกข์ มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์ เพราะได้ละสุขและทุกข์ ดับโสมนัสและโทมนัสในกาลก่อนได้. ที่สำคัญคือ พระสารีบุตรกล่าวว่า ท่านมิได้มีความคิดเลยว่า "เราเข้าจตุตถฌานอยู่" หรือ "เราเข้าจตุตถฌานแล้ว" หรือ "เราออกจากจตุตถฌานแล้ว".

เมื่อได้ยินดังนั้น พระอานนท์จึงกล่าวว่า ที่เป็นเช่นนั้นก็เพราะพระสารีบุตรได้ละอัตตา คือ การถือว่า "นั่นของเรา" "นั่นเป็นเรา" และ "นั่นเป็นตัวตนของเรา" พร้อมทั้งมานานุสัย (ความถือตัว) ได้ขาดไปนานแล้วโดยสิ้นเชิง.

อุเปกขาสูตรนี้จึงเน้นย้ำถึงความสำคัญของอุเบกขา ซึ่งหมายถึงความวางใจเป็นกลาง ไม่เอนเอียง ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ ไม่ยินดียินร้ายในอารมณ์ทั้งปวง โดยเฉพาะในจตุตถฌานที่เป็นยอดของอุเบกขาในฌาน. การเจริญอุเบกขาเช่นนี้ย่อมนำไปสู่ความหลุดพ้นจากมานะทิฏฐิ และการเข้าถึงความสงบบริสุทธิ์แห่งจิตอย่างแท้จริง.