จิตตสัมภูตชาดก

จิตตสัมภูตชาดก เป็นเรื่องราวในอดีตชาติของพระพุทธเจ้าและพระอานนท์ ที่แสดงให้เห็นถึงผลของกรรมและการเวียนว่ายตายเกิดในวัฏสงสาร ซึ่งมีความเกี่ยวเนื่องกันข้ามภพข้ามชาติ โดยมีใจความสำคัญและคำสอนหลักสรุปได้ดังนี้

• กฎแห่งกรรมและการเวียนว่ายตายเกิด: ในอดีตชาติ พระจิตตบัณฑิต (พระพุทธเจ้า) และพระสัมภูตราช (พระอานนท์) เคยเกิดร่วมกันในตระกูลจัณฑาลที่ต่ำทราม ต่อมาได้เกิดร่วมกันเป็นเนื้อและนกเขา จนกระทั่งในชาติต่อมาฝ่ายพี่ได้เกิดเป็นพราหมณ์ผู้ทรงศีล ส่วนน้องได้เกิดเป็นกษัตริย์ ทั้งสองพี่น้องต่างตระหนักดีว่ากรรมทั้งดีและชั่วที่สั่งสมไว้ล้วนให้ผลเสมอ ไม่มีกรรมใดแม้แต่น้อยที่จะไร้ผล
• ความไม่เที่ยงแท้ของชีวิต: พระจิตตบัณฑิตดาบสได้เทศนาเตือนสติพระอนุชาว่า ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายถูกชรานำเข้าไปสู่ความตาย มีอายุขัยน้อยและเหือดแห้งไปเหมือนไม้อ้อที่ถูกตัด ความเพลิดเพลิน ความยินดีในกามคุณ หรือการแสวงหาทรัพย์สมบัติจึงไม่มีประโยชน์อันใด เพราะมัจจุราชย่อมครอบงำสัตว์ทั้งหลายอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
• การละวางและการบำเพ็ญกุศล: แม้พระเจ้าสัมภูตราชจะยังไม่สามารถสละกามารมณ์และออกบวชได้ทันที พระจิตตบัณฑิตจึงทรงแนะนำให้พระองค์ตั้งมั่นในธรรมิกพลี บำรุงสมณพราหมณ์ และให้หมั่นระลึกถึงชาติกำเนิดที่เคยต่ำต้อยเพื่อป้องกันความมัวเมาในราชสมบัติ สุดท้ายพระเจ้าสัมภูตราชทรงเกิดความสลดพระทัย ทรงสละราชสมบัติเสด็จออกบวชตามพระเชษฐา และบำเพ็ญฌานจนมีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า