โสมนัสสชาดก

โสมนัสสชาดก เป็นเรื่องราวในอดีตชาติของพระโพธิสัตว์ที่สอนให้เห็นถึงโทษของการไม่ไตร่ตรองให้รอบคอบก่อนกระทำการ โดยมีเนื้อหาสำคัญดังนี้

พระเจ้าเรณุราชแห่งอุตตรปัญจาลนครทรงมีศรัทธาในดาบสโกงผู้หนึ่งที่ลวงว่าตนมีทิพยจักษุ ดาบสนี้ได้แกล้งทำเป็นถูกโสมนัสสกุมารเบียดเบียนเพื่อใส่ร้ายพระราชโอรส พระเจ้าเรณุราชด้วยความโกรธและขาดการยับยั้งชั่งใจจึงสั่งให้เพชฌฆาตนำพระกุมารไปประหารชีวิต ทว่าพระกุมารผู้เปี่ยมด้วยปัญญาได้กราบทูลขอโอกาสจนทราบความจริงและพิสูจน์ได้ว่าตนเป็นผู้บริสุทธิ์ การกระทำที่ขาดการไตร่ตรองของพระราชบิดาทำให้พระกุมารตระหนักถึงความไม่เที่ยงและโทษภัยในทางโลก จึงตัดสินใจทูลลาออกผนวชแม้พระราชบิดาจะอ้อนวอนให้ครองราชสมบัติก็ตาม

หลักธรรมและคำสอนสำคัญที่ปรากฏในสูตร:

• การใช้ปัญญาพิจารณา: บุคคลควรไตร่ตรองเหตุการณ์ให้ถี่ถ้วนก่อนทำสิ่งใด เพราะกรรมที่ทำด้วยความรีบร้อนมักนำความเดือดร้อนมาให้ในภายหลัง
• โทษของความโกรธ: ความโกรธเป็นสิ่งที่บัณฑิตไม่ควรมี เพราะเมื่อขาดสติย่อมตัดสินใจผิดพลาดและทำลายชีวิตผู้อื่นโดยปราศจากเหตุผล
• การตระหนักในสัจธรรม: พระโพธิสัตว์แสดงให้เห็นถึงการเลือกทางเดินชีวิตที่ถูกต้อง คือการออกจากทางโลกเข้าสู่บรรพชาเพื่อแสวงหาหนทางที่พ้นจากความทุกข์
• อานิสงส์ของการเป็นผู้ใช้ปัญญา: ผู้ที่ใช้ปัญญาจำแนกแยกแยะความดีความชั่วและกระทำกรรมที่ปราศจากโทษ ย่อมได้รับการสรรเสริญจากนักปราชญ์และได้รับความสุขเป็นกำไร

ท้ายที่สุด พระโพธิสัตว์ได้เสด็จออกบรรพชา บำเพ็ญฌานและอภิญญา จนได้เข้าถึงพรหมโลกในที่สุด ส่วนดาบสโกงผู้สร้างความแตกแยกได้รับผลกรรมของตนและจบชีวิตลงด้วยน้ำมือของมหาชน