มหานารทกัสสปชาดก

มหานารทกัสสปชาดก เป็นเรื่องราวการแสดงธรรมของพระโพธิสัตว์ในร่างของพรหม เพื่อโปรดพระเจ้าอังคติราชแห่งกรุงมิถิลา ผู้ทรงตกอยู่ในความเห็นผิด (มิจฉาทิฏฐิ) เนื่องจากเชื่อคำแนะนำของอาชีวกที่สอนว่าโลกนี้ไม่มีผลแห่งกรรม ไม่มีโลกหน้า และการทำความดีหรือชั่วไม่มีผลใดๆ ส่งผลให้พระองค์ทรงละทิ้งกิจการงานบ้านเมืองและหันไปเสพสุขเพียงอย่างเดียว

เมื่อพระเจ้าอังคติราชทรงได้รับมิจฉาทิฏฐิ นางรุจาราชธิดาผู้เป็นบัณฑิตจึงพยายามกราบทูลทัดทานด้วยหลักเหตุผลและตัวอย่างการเวียนว่ายตายเกิดของนางเอง โดยย้ำว่าการคบคนพาลย่อมนำไปสู่ความเสื่อม ส่วนการคบนักปราชญ์ย่อมนำไปสู่ความเจริญ ทว่าพระราชาผู้มืดบอดด้วยทิฏฐิยังไม่ทรงเชื่อถือ จนกระทั่ง พระนารทพรหม ได้เสด็จลงมาจากพรหมโลกเพื่อแสดงธรรมเทศนาที่สั่นสะเทือนพระทัยพระราชา

คำสอนหลักของพระนารทพรหมที่ปรากฏในชาดกเรื่องนี้ มีดังนี้:

• กฎแห่งกรรม: ผลของการกระทำ (ดีหรือชั่ว) มีอยู่จริง ไม่สูญหาย และส่งผลให้ผู้กระทำได้รับผลกรรมนั้นอย่างแน่นอน ไม่ว่าในชาตินี้หรือชาติหน้า
• นรกและสวรรค์: มีอยู่จริงเป็นสถานที่รองรับผู้กระทำบาปและผู้กระทำบุญ โดยพระนารทพรหมได้พรรณนาภาพความทุกข์ทรมานในนรกเพื่อเตือนสติให้พระราชาทรงเกรงกลัวต่อบาป
• การเลือกคบมิตร: มนุษย์ย่อมเป็นไปตามบุคคลที่ตนคบหา การคบคนพาลย่อมนำไปสู่หนทางแห่งนรก แต่การคบนักปราชญ์ย่อมนำไปสู่ความเจริญและสวรรค์
• อุปมาธรรม: การเปรียบชีวิตเป็นดั่งรถที่ต้องมี สติ เป็นปฏัก (เครื่องคุม) และมี ปัญญา เป็นสารถีคอยบังคับให้ดำเนินไปในทางที่ถูกต้อง

ในท้ายที่สุด พระเจ้าอังคติราชทรงสำนึกผิดและละทิ้งมิจฉาทิฏฐิ ทรงหันกลับมาทำนุบำรุงบ้านเมืองและดำเนินชีวิตอยู่ในทางที่ชอบด้วยธรรม โดยเรื่องนี้จบลงด้วยการเปิดเผยว่าบุคคลในอดีตชาตินั้นล้วนเป็นพระสาวกและพระพุทธองค์ในเวลาต่อมา เช่น พระอานนท์ (นางรุจา) และพระสารีบุตร (วิชัย) เป็นต้น