โปสาลมาณวปัญหานิทเทส

โปสาลมาณวปัญหานิทเทส เป็นการอธิบายเนื้อหาในพระสุตตันตปิฎกส่วนปารายนวรรค ว่าด้วยการสนทนาระหว่างพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากับโปสาลมาณพ ผู้เข้ามาทูลถามปัญหาเกี่ยวกับญาณทัศนะและการบรรลุธรรม โดยพระองค์ทรงไขข้อสงสัยด้วยการแสดงธรรมที่ลึกซึ้งถึงสภาวะแห่งจิตและการรู้แจ้งความจริงของโลกและชีวิต

เนื้อหาหลักประกอบด้วยการอธิบายสภาวะของพระตถาคตและการปฏิบัติตามหลักวิปัสสนา ดังนี้:

• พระตถาคตในฐานะผู้รู้แจ้ง: พระพุทธองค์ทรงเป็นผู้ไม่มีความหวั่นไหว (อเนชะ) ปราศจากความสงสัย (ฉินนสังสัย) ทรงรู้แจ้งอดีต อนาคต และปัจจุบัน ทั้งของตนเองและผู้อื่นด้วยญาณทัศนะที่เหนือกว่าปุถุชน และทรงเป็นผู้ถึงที่สุดแห่งธรรมทั้งปวง
• วิญญาณฐิติ (ที่ตั้งแห่งวิญญาณ): พระองค์ทรงแสดงความเข้าใจในภูมิของจิตที่แตกต่างกัน ทั้งโดยความเป็นไปแห่งสังขาร (4 ประการ) และโดยความเป็นไปแห่งการปฏิสนธิ (7 ประการ) ทรงรู้แจ้งในความน้อมไปของจิต (อธิมุตติ) และจุดหมายปลายทาง (ตัปปรายนะ) ของบุคคลแต่ละคนตามกรรมที่สั่งสมมา
• การปฏิบัติวิปัสสนา: พระพุทธองค์ทรงแนะนำให้พิจารณาถึง "อากิญจัญญาตนสมาบัติ" (สภาวะที่ไม่มีอะไรเหลือ) ให้รู้ถึงเหตุเกิดแห่งสภาวะนั้นว่าเป็นเครื่องร้อยรัดด้วยความยินดี (นันทิสังโยค) เมื่อผู้ปฏิบัติได้รู้แจ้งและมองเห็นความจริงด้วยปัญญาในสภาวะที่เกิดขึ้นนั้น ย่อมชื่อว่าเป็นผู้บำเพ็ญกิจสมบูรณ์ (วุสิมา)

บทสรุปของพระสูตรนี้แสดงให้เห็นว่า การจะพ้นจากเครื่องร้อยรัดและสังสารวัฏได้นั้น ไม่ใช่เพียงการเข้าสู่สมาธิขั้นสูง แต่ต้องอาศัย "ญาณ" ที่รู้แจ้งในสภาวะเหล่านั้นว่าเป็นเพียงเครื่องร้อยรัด เมื่อบุคคลเข้าใจความจริงแห่งธรรมทั้งปวงและมีปัญญาเห็นความไม่เที่ยง (อนิจจัง) และความเป็นทุกข์ ย่อมนำไปสู่ความหลุดพ้นจากภพชาติในที่สุด