โมฆราชมาณวปัญหานิทเทส

โมฆราชมาณวปัญหานิทเทส เป็นเนื้อหาที่อธิบายบทสนทนาธรรมระหว่าง พระผู้มีพระภาคเจ้า กับ โมฆราชมาณพ ผู้ซึ่งเข้าเฝ้าทูลถามปัญหาถึง 3 ครั้งแต่พระองค์ทรงนิ่งเสีย ด้วยทรงเล็งเห็นว่ายังไม่ถึงเวลาที่อินทรีย์ของพราหมณ์จะแก่กล้า เมื่อพราหมณ์ทูลถามในครั้งที่ 3 พระพุทธองค์จึงทรงแสดงธรรมเพื่อโปรด โดยเน้นย้ำถึงแนวทางการพิจารณาโลกให้พ้นจากความยึดติด เพื่อให้พ้นจากอำนาจของ มัจจุราช

เนื้อหาหลักของพระสูตรนี้ประกอบด้วยการอธิบายความหมายของ "จักขุ" (จักษุ) 5 ประการที่พระพุทธองค์ทรงมี คือ มังสจักษุ (ตาเนื้อ), ทิพยจักษุ, ปัญญาจักษุ, พุทธจักษุ และสมันตจักษุ ซึ่งแสดงถึงพระปรีชาญาณอันรอบรู้ในสภาวธรรมของสรรพสัตว์และการดับทุกข์อย่างสิ้นเชิง สำหรับคำสอนสำคัญที่พระพุทธองค์ทรงมอบให้แก่โมฆราชมาณพ มีหลักการปฏิบัติที่สำคัญ ดังนี้

• การพิจารณาโลกโดยความเป็นของว่าง (สุญญตา): ให้พิจารณาว่าโลกประกอบด้วยขันธ์ 5 อันเป็นสภาวะที่ทนอยู่ไม่ได้ ไม่ใช่ตัวตน ไม่ใช่สมบัติของใคร และไม่มีสาระแก่นสารเหมือนต้นกล้วยหรือฟองน้ำ
• การถอนอัตตานุทิฏฐิ: ให้ละความเห็นผิดที่ยึดถือว่ามีตัวตน (สกายทิฏฐิ) ซึ่งเป็นรากเหง้าของความยึดมั่นถือมั่นทั้งปวง
• การมีสติอยู่เสมอ: พราหมณ์ผู้มีสติระลึกรู้อยู่ในทุกกาลเวลา ย่อมสามารถพิจารณาโลกตามความเป็นจริงได้

บทสรุปของธรรมะนี้ชี้ให้เห็นว่า ผู้ใดที่พิจารณาโลกโดยความเป็นของว่าง ถอนความยึดถือในตัวตนและมีสติกำกับอยู่เสมอ ผู้นั้นย่อมก้าวล่วงมัจจุราชได้ กล่าวคือ มัจจุราชย่อมมองไม่เห็น และไม่อาจเข้าถึงผู้ที่หลุดพ้นจากความติดข้องในโลกได้อีกต่อไป เมื่อจบพระธรรมเทศนา โมฆราชมาณพได้บรรลุธรรมและประกาศตนเป็นอุบาสกผู้ถึงพระรัตนตรัยตลอดชีวิต