ปิงคิยมาณวปัญหานิทเทส

ปิงคิยมาณวปัญหานิทเทส คือคำอธิบายในจูฬนิทเทสที่ขยายความบทสนทนาระหว่างพราหมณ์ปิงคิยะกับพระผู้มีพระภาคเจ้า โดยเริ่มต้นจากความทุกข์ของปิงคิยะพราหมณ์ผู้ชราภาพ สุขภาพเสื่อมถอย ตาพร่ามัว หูอื้อ และหวาดกลัวต่อความตาย จึงได้ทูลขอให้พระพุทธองค์แสดงธรรมเพื่อข้ามพ้นชาติและชรา

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงธรรมโดยชี้ให้เห็นโทษของรูปและตัณหาที่เป็นเหตุให้สัตว์โลกถูกเบียดเบียน พระองค์ทรงสอนให้ปิงคิยะมีความไม่ประมาท (อัปปมาท) เพื่อละรูปและตัณหาอันเป็นเหตุแห่งการเวียนว่ายตายเกิดในภพภูมิทั้งปวง สาระสำคัญของการสอนประกอบด้วย:

• การตระหนักในโทษของรูป: สรรพสัตว์ย่อมถูกเบียดเบียนด้วยทุกข์นานัปการเพราะยึดติดในรูป พระองค์จึงสอนให้ละวางรูปเพื่อไม่ให้เกิดภพชาติขึ้นอีก
• การเห็นโทษของตัณหา: มนุษย์ทั้งหลายถูกตัณหาครอบงำและถูกความชราแผดเผา การละตัณหาคือหนทางสำคัญในการยุติการเกิดในวัฏสงสาร
• อัปปมาทธรรม: การมีสติไม่ประมาท เป็นหัวใจสำคัญของการบำเพ็ญกุศลธรรมและวิปัสสนากรรมฐานเพื่อความหลุดพ้น

เมื่อสิ้นสุดพระธรรมเทศนา ปิงคิยะพราหมณ์และเหล่าผู้ฟังจำนวนมากได้เกิดดวงตาเห็นธรรม คือความรู้แจ้งว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา" ปิงคิยะพราหมณ์ได้บรรลุธรรมและประกาศตนเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างสมบูรณ์