คันถสูตร

คันถสูตร (SN45.174) พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับ "เครื่องผูกพัน ๔ ประการ" หรือที่เรียกว่า "คันถะ ๔" ซึ่งเป็นธรรมที่ร้อยรัดจิตใจสัตว์ไว้ไม่ให้หลุดพ้นจากวัฏสงสารและยังคงต้องเผชิญกับความทุกข์ เครื่องผูกพันเหล่านี้เป็นอุปสรรคสำคัญในการบรรลุธรรม

เครื่องผูกพัน ๔ ประการที่พระองค์ทรงระบุไว้ ได้แก่:

• อภิชฌาคันถะ (เครื่องผูกคืออภิชฌา): คือ ความเพ่งเล็งอยากได้ของของผู้อื่น การมีความโลภที่ไม่รู้จักพอใจในสิ่งที่ตนมีอยู่ ซึ่งเป็นเหตุแห่งการสร้างกรรมที่ไม่ดีและก่อให้เกิดความเร่าร้อนในใจ.
• พยาบาทคันถะ (เครื่องผูกคือพยาบาท): คือ ความคิดร้าย ความผูกโกรธ ความไม่พอใจในผู้อื่น อันนำไปสู่การทำลายความสุขสงบในใจตนเอง และเป็นบ่อเกิดแห่งความขัดแย้งและความทุกข์.
• สีลัพพตปรามาสคันถะ (เครื่องผูกคือความยึดมั่นในศีลพรต): คือ การเข้าใจผิด ยึดมั่นถือมั่นว่าเพียงแค่การปฏิบัติศีลหรือวัตรบางอย่าง (ที่ไม่ได้นำไปสู่การละกิเลสอย่างแท้จริง) ก็เพียงพอแล้วที่จะนำไปสู่ความหลุดพ้น ซึ่งอาจกลายเป็นการติดยึดในพิธีกรรมหรือรูปแบบภายนอกมากกว่าแก่นแท้.
• อิทังสัจจาภินิเวสคันถะ (เครื่องผูกคือความยึดมั่นว่าสิ่งนี้เท่านั้นจริง): คือ ความยึดมั่นถือมั่นในทิฏฐิ ความเห็น หรือความเชื่อของตนเองว่าถูกต้องที่สุดแต่เพียงผู้เดียว ไม่เปิดใจรับฟังหรือพิจารณาความจริงอื่น ๆ ซึ่งเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาปัญญาและขัดขวางการเข้าถึงสัจธรรม.

พระพุทธองค์ทรงชี้ว่า เครื่องผูกพันเหล่านี้เป็นบ่อเกิดแห่งวัฏสงสาร ทำให้จิตใจต้องวนเวียนอยู่กับความทุกข์ และเพื่อที่จะทำลายเครื่องผูกเหล่านี้ให้สิ้นไป จึงจำเป็นต้องเจริญ "อริยมรรคมีองค์ ๘" อันได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ

การเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อการ รู้ยิ่ง (อภิญญา) การ กำหนดรู้ (ปริญญา) การ ทำให้สิ้นไป (ปหานะ) และการ ละทิ้ง (สละ) ซึ่งเครื่องผูกพันทั้ง ๔ ประการนี้ได้อย่างเด็ดขาด เพื่อนำไปสู่การดับทุกข์และบรรลุวิมุตติหลุดพ้นได้อย่างแท้จริง